“Der Lindenbaum” có phải là “cây bồ đề”?

Ít nhất có hai nguồn trong tiếng Việt xác nhận cách dịch này. Một là tên gọi “Dưới gốc cây bồ đề”, chỉ đại lộ nổi tiếng nhất ở trung tâm Berlin (tên gốc trong tiếng Đức là “Unter den Linden”). Có lẽ hầu như người Việt học tiếng Đức nào, chẳng hạn ở thế hệ của tôi, cũng quen với cách hiểu như vậy, theo phương thức truyền khẩu, tức nghe thầy cô giáo giảng thì nhập tâm rồi truyền tiếp cho người khác. Nguồn thứ hai là từ bản dịch vở kịch “Faust” của dịch giả Quang Chiến. Sáng nay tôi vừa tra cứu lại và thấy câu thơ số 11043 của Goethe (“WANDRER: Ja! Sie sind’s, die dunkeln Linden”) đã được dịch ra tiếng Việt như sau: “LỮ KHÁCH: Phải, mấy cây bồ đề ngày xưa sẫm lá”. Có nghĩa là Quang Chiến, dịch giả văn học Đức uy tín nhất đối với tôi, cũng hiểu “Lindenbaum” là “cây bồ đề”.

FullSizeRender

Nguồn: Ian Bostridge, Schubert’s Winter Journey. Anatomy of an Obsession, Faber & Faber Ltd., London 2015 (Deutsche Ausgabe: Schuberts Winterreise – Lieder von Liebe und Schmerz, C.H. Beck, München 2015, S. 108) 

Ở ảnh trên là một “Lindenbaum”. Và không phải là một “Lindenbaum” bất kỳ nào đó, mà chính là cây Lindenbaum ở Bad Sooden-Allendorf, tương truyền là nguyên mẫu cho “Der Lindenbaum” trong bài thơ nổi tiếng của thi sỹ lãng mạn Đức Wilhelm Müller (1794-1827), về sau được nhạc sỹ lãng mạn Franz Schubert (1797-1828) phổ nhạc và trở thành ca khúc nổi tiếng nhất, không chỉ của riêng  Schubert,  mà cũng là của ca khúc lãng mạn Đức nói chung.

Tra từ điển thì dễ dàng nhận thấy, “cây bồ đề” trong tiếng Đức phải là “Pappelfeige” hay “Bodhibaum”. Và ở chiều ngược lại, “Lindenbaum” dịch ra tiếng Việt sẽ là … “cây đoạn”, không liên quan gì đến cây bồ đề như ở trong hình dưới đây:

Bodhi_tree_foster_botanical_gardens_hawaii

Câu chuyện như vậy coi như đã ngã ngũ, dịch “Lindenbaum” thành “cây bồ đề” rõ ràng là sai.

Nhưng tôi vừa thử làm một thí nghiệm, thay chữ “cây đoạn” theo chỉ dẫn của từ điển vào hai thí dụ đã nêu trên và có được kết quả như sau:

  • Allee “Unter den Linden” = Đại lộ “Dưới gốc cây đoạn”
  • “WANDRER: Ja! Sie sind’s, die dunkeln Linden” = “LỮ KHÁCH: Phải, mấy cây đoạn ngày xưa sẫm lá”

Bạn đọc thân mến, cảm giác của bạn như thế nào? Với tôi câu trả lời là “Dưới gốc cây đoạn” này quyết không bao giờ có thể là cái đại lộ “Unter den Linden” như tôi đã nghe thấy lần đầu trong một giờ học tiếng Đức cách đây đúng 40 năm ở trường đại học ngoại ngữ ở Thanh Xuân, Hà Nội và giờ đây hầu như không ngày nào không đi qua, nếu không phải là chính mình thì cũng là anh con trai, sinh viên học kỳ thứ năm khoa ngôn ngữ, Đại học Humboldt, toạ lạc ngay ở chính đại lộ… “Dưới gốc cây bồ đề” này.

Để kết thúc câu chuyện chữ – nghĩa nho nhỏ này, xin trở lại với ca khúc “Der Lindenbaum” đã nói ở trên của Franz Schubert, mời các bạn nghe tác phẩm qua giọng hát bất tử của Dietrich Fischer Dieskau và tiếng đàn dương cầm của Alfred Brendel:

“Und immer hör’ ich’s rauschen:
Du fändest Ruhe dort!”

(“Yet still I hear the murmur:
There you would find rest!”)

Berlin-Biesdorf, ngày 03.01.2016

 

Tái bút:  

Xin post thêm dưới đây một tấm bưu thiếp rất được ưa chuộng ở Đức từ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Bưu thiếp này minh hoạ cho chính bài thơ “Der Lindenbaum” của Müller được Schubert phổ nhạc đã nói ở trên. Ở phía trước ta thấy gốc cây Linde, phía sau là giếng nước. Trong hoạt cảnh đầu bài thơ thực ra có ba yếu tố: Giếng nước – Cây Linde và Cổng làng (“Am Brunnen vor dem Tore – Da steht ein Lindenbaum”). Trên bưu thiếp không thấy hình cổng làng, có lẽ người đàn ông ở góc trái tranh, quay lưng lại phía người quan sát, đang đi về hướng đó. Bạn hãy lưu ý: Chiếc mũ của ông ta đang bị gió thổi tốc bay, nhưng người lữ hành vẫn bất chấp và đi tới, không ngoái lại hướng cây Linde đang reo mãi không ngừng (trong tâm tưởng): “Hãy đến với ta – Ở chốn đây anh sẽ được bình yên”. Với các bạn đã hoặc sẽ nghe ca khúc ở Videoclip trên: Những nốt chùm ba chạy trên đàn piano ở đầu và cuối bài hát chính là tiếng reo gọi “Du fändest Ruhe dort!”/ “Ở chốn đây anh sẽ được bình yên” này…

Baluschek-Brunnen

1 thought on ““Der Lindenbaum” có phải là “cây bồ đề”?

  1. Pingback: ĐIỂM TIN NGÀY 3-1-2016 | Ngoclinhvugia's Blog

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s