„BUT TODAY IS A GIFT” – GESPRÄCH MIT HEINZ BLUMENTHAL, Düsseldorf 31.10.2021 (Teil I)

Eine Koproduktion im Rahmen des Projektes „ZEITZEUGEN“ der Rosa-Luxemburg-Stifftung. Wir bedanken uns herzlich bei Peeter Raane für die Initierung der Gesprächsreihe sowie für die große persönliche Unterstützung bei der Realisierung des Gespräches mit Heinz Blumenthal.

Sprache: Deutsch

Musikalischer Einstieg und Ausklang: Silvius Leopold Weiss (1687-1750), Suite in A Dur: Allemande, aus dem Album “Guitar Music Vol. 6 – Long Plays 2” von Dang Ngoc Long (Logiker-Musikverlag Berlin 2021). Wir danken dem Komponisten und Gitarristen Prof. Dang Ngoc Long für seine Erlaubnis, Auszüge aus seinem Album in unserem Podcast zu verwenden.  

„BUT TODAY IS A GIFT” – TRÒ CHUYỆN VỚI HEINZ BLUMENTHAL Düsseldorf 31.10.2021 (Phần I)

Chương trình hợp tác trong khuôn khổ dự án “NHÂN CHỨNG THỜI ĐẠI” của Quỹ Rosa-Luxemburg (CHLB Đức). Chúng tôi xin chân thành cảm ơn Peeter Raane vì sáng kiến xây dựng chuỗi đối thoại này và sự hỗ trợ cá nhân to lớn trong việc thực hiện cuộc trò chuyện với Heinz Blumenthal. 

Ngôn ngữ: Tiếng Đức (sẽ có phần phụ đề tiếng Việt)

Âm nhạc: Silvius Leopold Weiss (1687-1750), Suite in A Dur: Allemande, trích từ Album “Guitar Music Vol. 6 – Long Plays 2” của Đặng Ngọc Long (Nhà xuất bản Logiker-Musikverlag Berlin 2021). Chúng tôi chân thành cảm ơn nhạc sỹ và nghệ sỹ Guitarre GS. Đặng Ngọc Long đã cho phép sử dụng một số trích đoạn từ Album của ông tại Podcast này. 

Video-Podcast „Leben mit Corona – Deutsch-vietnamesischer Podcast aus Berlin“  Video-Podcast “Sống chung với Corona – Podcast Việt-Đức từ Berlin”  
# 25, Freitag / Thứ sáu, 05.11.2021

Isabelle Müller, To love mankind as it is

Gedanken zum Gespräch „To love the world as it is (II)“ mit dem deutsch-vietnamesischen Unternehmer Vu Minh Anh, Gründer und Geschäftsführer der Reisefirma „Terraverde Travel“, aus der Podcast-Reihe „Leben mit Corona – deutsch-vietnamesischer Podcast aus Berlin“, Folge 24, Sonntag 18.07.1959 

Die Autorin Isabelle Müller und der Gastgeber des Podcast bei der gemeinsamen
zweisprachigen Lesung aus dem Buch „Loan“ in Berlin am 28. Juli 2019
(Screenshot aus dem Video von Truong Tran Phuc)

Vorbemerkung: 

Isabelle Müller ist die Tochter einer vietnamesischen Mutter und eines französischen Vaters, der Soldat der französischen Kolonialarmee in Indochina war. Sie wurde 1964 in Tours (Frankreich) als Isabelle Gaucher geboren und wuchs dort in ärmlichen Verhältnissen auf. Seit 1985 arbeitete sie in Deutschland als Dolmetscherin und Übersetzerin für Deutsch-Französisch, Deutsch-Russisch und Deutsch-Englisch. In 2009 erschien ihre Biographie „Phönixtochter – Die Hoffnung war mein Weg“beim Verlag Krüger (S. Fischer). Mit ihrem nächstem Buch, der mütterlichen Biographie „Loan – Aus dem Leben eines Phönix“ nahm Isabelle Müller im Juli 2015 am von Amazon ausgerichteten Kindlestoryteller 2015 Wettbewerb teil und erreichte das Finale (5 Finalisten). Im März 2018 erschien die vietnamesische Fassung des Buchs „Loan – Aus dem Leben eines Phönix“ in Vietnam beim Verlag TRẺ Publishing House (3. Auflage 2019). Im Mai 2016 gründete die Autorin die LOAN Stiftung, die Bildungsprojekte zugunsten Kinder ethnischer Minderheiten in den ärmlichsten Bergregionen im Norden Vietnams realisiert. 

Die folgenden Gedanken teilte Isabelle Müller als Facebook-Kommentare zu der Podcast-Folge „To love the world as it is (II)“, die hier mit dem Einverständnis der Autorin als ein zusammenhängender Text veröffentlicht werden. Wir danken Frau Müller von ganzem Herzen für ihre engagierten und ausführlichen Stellungsnahmen und hoffen, diese sind auch für die Zuhörer:innen des Gespräches und Leser:innen dieses Textes genauso inspirierend, wie für die Macher des Podcast „Leben mit Corona – deutsch-vietnamesischer Podcast aus Berlin“ selbst.        

I.

Lieber Trương Hồng Quang,

nun melde ich mich wieder, wie versprochen, mit meinem ausführlicheren Kommentar (in 8 Teilen gepostet wegen der Länge) zu dieser Podcast Episode. Zuerst meinen tiefen Dank an Dich und Herrn Vu Minh Anh für den interessanten Austausch, der nicht nur wichtige gesellschaftliche und ethische Fragen aufwirft, sondern auch richtig zur Selbstreflexion anregt. An der Länge meines Beitrages werdet ihr merken, dass es viel zu sagen gibt. Daher auch meinen Dank für deine Einladung, meine Meinung als Eurasierin dazu zu äußern. Ich werde nicht auf alle Themen eingehen können, aufgrund ihrer großen Anzahl. Gerne bei einer anderen Gelegenheit.

Die geschickte Einführung der maßgeschneiderten Reisemöglichkeiten des Reiseunternehmens von Herrn Vu Minh Anh bringt uns erst sanft zu den Themen Kultur, Geschichte, Pandemie über Trauma Bewältigung bis hin zur Identitätssuche. Ein gut gewählter Gast, meine ich, um einen Einblick in die Gefühlswelt eines jungen, erfolgreichen „Viet-Deutschen“ (noch mit Bindestrich geschrieben) in Vietnam zu bekommen.

Der kontroverse Blick über die erwähnten Themen kam hauptsächlich hervor, weil ihr beide verschiedenen Generationen angehört. Als in Deutschland lebende Eurasierin französisch-vietnamesischer Herkunft, fand ich mich dennoch in euch beiden wieder. Einmal durch mein Alter (57 Jahre), so auch durch mein Dasein als Mensch vietnamesischer Abstammung im Ausland, bzw. in einer neuen Heimat. Eure Fragen habe ich mir im Laufe meines Lebens bestimmt mindestens schon einmal gestellt – bis auf die Pandemie bezogenen Fragen. Einige davon habe ich dennoch anders beantwortet, als ihr. Doch eins nach dem anderen.

Es sind wichtige Begriffe in die Diskussion gefallen: Polarisieren, Politik, Gesellschaft, solidarische Grundhaltung, Vertrauen, alte Tugenden, Konsens, verstörende Bilder, spontane Hilfsaktionen, Nord-Süd-Konflikt, mentale Trennung, Kommunikation, Diaspora, Widerspruch, Grenzgänger, Krieg, etc… Wahnsinn, finde ich, was u. a. eine Pandemie an Emotionen hervorrufen kann. Es bestätigt klar: Eine Krise offenbart oft das wahre Gesicht eines Menschen, bzw. einer Gesellschaft.

Auf die Frage, ob man die Erfolgsstory aus den Medien („Asien, bzw. Vietnam hat die Corona Lage besser im Griff“) revidieren sollte, da inzwischen Existenzen in Vietnam durch Lockdowns möglicherweise bedroht werden, wird so schnell keine Antwort zu finden sein. Es wird am Ende nicht nur Ansichtssache sein (da jeder auch frei ist, sich seine eigene Meinung zu bilden). Es wird von der jeweiligen Situation und dem jeweiligen Erfahrungsbericht jedes Einzelnen abhängen. Zudem verändert sich noch die Lage fast täglich. 

Eins steht fest: Gleich nach dem Ausbruch der Pandemie hat Vietnam große Disziplin und Stärke bewiesen (wie Herr Vu Minh Anh sagte, „weil asiatische Länder bereits Erfahrung mit Pandemien besitzen“). Es ist aber zu früh feststellen zu wollen, welche Strategie und Politik welche Früchte getragen hat oder nicht. Das wird sich erst später zeigen. Daher stimmt die Aussage von Herrn Vu Minh Anh insofern, dass sich Entscheidungen mit neuen Parametern verändern können, wozu ich ergänze: „und daraufhin vielleicht auch die Meinungen.“

In der Feststellung von Herrn Vu Minh Anh, dass das vietnamesische Volk resilient, zäh und gelassen sei – zu diesen Eigenschaften kommen meinerseits die Adjektive fleißig und kreativ – findet sich doch deutlich ein Stück vietnamesische Identität wieder, die für ihn im späteren Verlauf des Interviews anscheinend – ich zitiere – „keine Rolle mehr spielt“. Entweder ist diese Identität bei ihm ganz tief vergraben und kommt absichtlich nicht zum Vorschein oder er schafft es tatsächlich, sich derart abzunabeln, dass er meint, keine Identität zu haben.

II.

Im weiteren Verlauf des Interviews nimmt Herr Vu Minh Anh – offenbar so bewusst, wie er kann – sowohl die positiven, Mut machenden Erfolgsgeschichten als auch die schlechten Nachrichten (Zwangsprostitution, etc…) über Viet-Deutsche nicht persönlich. Prinzipiell denke ich, ist es grundsätzlich eine gesunde Einstellung, um seine eigene positive, geistige, gesunde Balance zu erhalten. Allerdings kann an dieser Stelle Entfremdung entstehen. Fühlt man sich von einem Thema nicht angesprochen, kann das hinzuführen, dass man wegschaut und wichtige, gesellschaftliche Themen ignoriert. Und gerade hier geht womöglich die Möglichkeit, einen Bezug zur Identität zu finden, verloren.

Wir Menschen entwickeln uns anhand der Informationen, die wir bekommen. Sie helfen uns, das Bild unserer vermeintlichen Realität zu verfeinern. Dann entscheiden wir, ob wir uns mit diesem Bild identifizieren oder nicht. Identitätssuche ist für mich wichtig. Sie bedeutet Zugehörigkeitssuche und ist ein Ruf nach Liebe. Der Mensch durstet danach. An diesem Punkt möchte ich betonen, dass ich überzeugt bin, dass jeder Mensch und jedes Wesen eine Identität besitzen – ob sie es wollen oder nicht -, um sich erst an anderen zu messen (ohne anmaßend zu sein) und um schließlich die eigene Existenz besser wahrzunehmen. Diese philosophische Ebene müsste hier etwas vertieft werden, indem man „Identität“ klarer definiert. Und selbst die Definition von Identität wird sich kontinuierlich entwickeln, da unsere Welt stets in Bewegung ist.

Die Erwähnung von „verstörenden Bildern“ während der Pandemie (Hamsterkäufe, Flucht vor Behörden, etc…) bestätigt meine o.g. Aussage, dass eine Krise (hier wird z.B. COVID mit einem Kriegszustand verglichen) das wahre Gesicht eines Menschen, bzw. einer Gesellschaft offenbart. Weiterhin rutscht man in dem Interview unwillkürlich in das Thema „alte Wunden“ – damit ist der vietnamesische Nord-Süd Konflikt gemeint. Die große Rolle und Wichtigkeit der Kommunikation zwischen den Generationen wird im Interview unterstrichen, was auch absolut richtig ist. Auf eine konstruktive, sachliche und vor allem ehrliche Kommunikation sollte der Mensch stets achten. Richtige Kommunikation sollte alle vorhandenen Ansichtspunkte der jeweiligen Menschen auch wahrnehmen, zulassen, und nicht nur einseitig sein. Der Wille zur Kommunikation sollte auch bewusst geweckt und gepflegt werden, und dies, auf einer ehrlichen Ebene, wenn möglich ohne persönliche Interessen, zum Wohle der Gesellschaft. Denn nur glückliche Einzelpersonen können auch eine glückliche Gesellschaft bilden. Theoretisch. Hier fallen mir Worte wie „verstehen“, „lernen“ oder „verzeihen“: Jeder Mensch weiß besser als jeder andere, was gut für einen ist. Egal, wie und wofür man sich entscheidet, das zu tun, setzt der Wille voraus und bedeutet Arbeit. Ziel wären u. a., dass die Geschichte sich nicht wiederholt, indem man aus der Geschichte erfährt, aus der Vergangenheit lernt und Fehler zu vermeiden.

Zudem wäre es wichtig zu lernen, die Aussagen eines Einzelnen zu hinterfragen und richtig zu interpretieren, um das vielleicht Unbewusste, Unterschwellige an die Oberfläche zu tragen. Auch das ist Arbeit. Das Reiseunternehmen von Herrn Vu Minh Anh bietet sicherlich gute Möglichkeiten an, sich mit tiefgründigen, geschichtlichen, kulturellen, gesellschaftlichen und schließlich menschlichen Themen auseinanderzusetzen.

Alte Wunden (z.B. Nord-Süd-Konflikt) können nur heilen, wenn man die Bereitschaft, den Willen dazu hat. Fakte sprechen für sich und werden es immer tun. Der Mensch ist jedoch lernfähig, trotz seiner Emotionalität. Wir sind äußerlich und innerlich nicht alle gleich (Narr ist, wer das behauptet). Nur Grundeigenschaften ähneln sich und jeder Mensch ist ein Unikat. Wir reagieren und denken anders. Doch sollten wir stets den gesamten Kontext eines Faktes erfragen, um unseren Blickwinkel dadurch zu erweitern und um besser zu verstehen. Sich ein eigenes Bild von etwas machen zu dürfen, ist eine große Freiheit und das sollte uns allen bewusst sein. Reisen durch Vietnam bieten genau das an, da sie eine bereits vorhandene Affinität zu diesem Land sicher verfeinern.

III.

Herr Vu Minh Anh wurde angesprochen auf die Hoffnung auf Beendung des Nord-Süd-Konfliktes. “Das Problem löst sich von selbst aufgrund der Demographie. Wir gehören zur Generation, die im Ausland aufwächst, die gleichzeitig eine Bindung zu Vietnam hat. Es ist ein anderes Denken. Für die Jüngeren ist diese Frage über Nord und Süd völlig fremd.“ Die Wahrheit, würde ich sagen, liegt in der Mitte. 

Einerseits stimmt es (dass es ein anderes Denken ist): Nicht jeder Jugendliche vietnamesischer Abstammung möchte sich mit einer teilweise schmerzhaften Vergangenheit beschäftigen. Die Welt um sie ist doch so friedlich und schön, wozu denn? Die Frage, warum es friedlich und schön um sie ist, mag sich mancher leider nicht oft gestellt haben. Die Antwort würde lauten: Weil ihre Eltern und Großeltern sich dafür geopfert haben. 

Andererseits ist diese Frage bei vielen dieser jungen Menschen sehr präsent, Gott sei Dank. Auch wenn sie es nicht offen zum Ausdruck bringen, bedeutet es lange nicht, dass sie das Thema ignorieren. Sie behalten es einfach lieber für sich. Gerade diese junge Generation durstet nach Aufklärung, um die Denk- und Verhaltensweise der Älteren besser zu begreifen. Ich habe das festgestellt, als die Biographie über meine geliebte Mutter „Loan – Aus dem Leben eines Phönix“ in Deutschland und später in Vietnam erschienen ist. Das Buch wurde begeistert empfangen, weil es einige Antworten gab, auch einen anderen Blickwinkel auf bestimmte Dinge. Es schließt sozusagen eine Lücke in der Geschichte Vietnams und bringt mehr Verständnis, mehr Menschlichkeit in den Familien und in der Gesellschaft. Zeitzeugen gibt es wenige und heutzutage besteht die Möglichkeit, z. B. durch Reisen mit ihnen in Berührung zu kommen und sich auszutauschen – sei es persönlich oder über ein Buch. 

Diese Kinder der 2. Generation stellen Fragen und ihre Fragen werden beantwortet, was gut ist. Ihr Interesse an der Landesgeschichte ist also durchaus vorhanden, kann aber nicht bei dem anderen Teil dieser Generation erzwungen werden – höchstens angeregt. 

Und egal ob die jüngere Generation sich für die Geschichte ihres Herkunftslandes interessiert oder nicht: Unvermeidlich wird das Thema irgendwann zur Geschichte gehören. Eine Buchseite wird umgeblättert, um Raum für eine neue Geschichte zu schaffen. Wie die neue Geschichte allerdings aussehen wird, wird stark davon abhängen, wie die Vergangenheit ausgesehen hat. Vergangenheit gehört für mich deshalb absolut zur Kultur, daher bleibt es empfehlenswert, die Kultur und altes Wissen zu pflegen und weiterzugeben an die, die hören wollen und dafür offen sind.

Für mich ist es also wichtig, die Geschichte (m)einer Länder immer besser kennenzulernen, (welch ein Glück ich habe, denn ich habe mehrere Heimatländer!) daraus zu lernen, um die nächste Generation (meine Kinder z. B. oder meine Freunde) auch darüber zu informieren, aber nur wenn sie es wünschen. Erziehung vermittelt Kultur und Werte. So erfährt man auch von Tugenden wie Güte, Anstand und Empathie. Man sollte aber gleichermaßen über Laster sprechen und aufklären, wo diese z. B. im Leben zu finden sind (ohne zu predigen). Als Elternteil sollte man in der Lage sein, über seinen eigenen Schatten zu springen und das Kind selbst entscheiden lassen, in welche Richtung es gehen möchte. Eltern sind mit der Erziehung nur Wegweiser. Die Richtung sollen die Kinder selbst wählen und den Weg selbst gehen.

Ich persönlich habe begriffen, dass Konflikte und Kriege zuerst im Kopf entstanden sind, meistens aus Machtgier. Daher sollte unbedingt Frieden in unseren Köpfen entstehen, damit Frieden auch zur globalen Realität wird. Diese Vision für unsere nachhaltige Zukunft sollten alle Generationen mit vereinten Kräften hervorrufen.

IV.

Die o.g. Punkte (sehr untypisches, vietnamesisches Verhalten in der Krise / Erinnerung an den alten Nord-Süd-Konflikt) zeigen unterschwellig die bestehende Angst vor dem Verlust der alten, vietnamesischen Tugenden. Hier möchte ich kurz einwenden, dass viele der gemeinten Tugenden nicht nur in Vietnam zu finden sind/waren, sondern in allen Ländern dieser Welt. Tugenden dieser Art – die zur Lebenseinstellung oder Lebensphilosophie werden sollten (jeder kann natürlich für sich entscheiden) – finden sich zwar in manchen Ländern mehr als in andere, doch sind sie irdisch und keineswegs landesspezifisch. Insofern ist diese Angst sicherlich nicht nur vietnamesisch, sondern global: Wo gehen unsere edlen Werte hin und sind sie noch zu retten, und wenn ja, wie? 

Die Frage an Herrn Vu Minh Anh „Kann man sich als Rückkehrer noch gut wieder im Ursprungsland integrieren?“ wurde teilweise beantwortet. Ich persönlich finde es möglich, wenn der Wille dazu stark genug ist und wenn man im Ursprungsland mindestens genauso glücklich ist, wie im „Gastland“. Es kommt auf die persönlichen Ziele an: Ist man noch jung genug und meint, man hat genug „anderes Wissen“ bekommen und möchte es im Ursprungsland mit seinen Mitmenschen teilen, damit die Gesellschaft davon profitiert, dürfte es funktionieren. Ist man älter – nachdem man Jahrzehnte im „Gastland“ / ich bezeichne es lieber als „zweite Heimat“ – verbracht hat, sehe ich es als sehr schwierig, sich wieder zu integrieren und sich dabei wohl zu fühlen. Ein Mensch filtriert bewusst oder unbewusst immer „das Beste“ aus dem Leben heraus, um glücklich zu sein (Glück ist schließlich das Ziel jeder Person auf Erden; ich hatte damals als junge Studentin eine Arbeit über „Glück“ verfasst, erinnere ich mich). Wenn Rückkehr im Ursprungsland, dann nur mit einer großen Sammlung an neu erworbenen Eigenschaften aus der 2. Heimat im Gepäck. Am Ende kann diese „Mischkombination aus verschiedenen Kulturen“ gut bestehen.

An dieser Stelle eine quere Frage von mir: Mit welchen Absichten tut man das wirklich (sich wieder im Ursprungsland wieder integrieren)? Aus reinem Pragmatismus oder aus Nächstenliebe? (wohl ein anderes Thema).

Natürlich ist es von Vorteil, neu erworbene Kenntnisse und Verbesserungen (soweit es welche sind) einzuführen, um die Lebensqualität seiner Mitmenschen im Heimatland zu verbessern (Förderung der Wirtschaft, etc…). Ich hätte dabei gerne unterstrichen, wie wichtig Ethik dabei ist, um eine nachhaltige, positive Entwicklung des Heimatlandes zu erzielen – dies, mit immer großem Respekt zur vorhandenen Kultur. Diese sollte stets wie eine kostbare Perle beschützt werden. Denn die Zerstörung einer Kultur involviert einen Untergang. Wesentlich ist nicht der Untergang selbst, sondern die Frage, ob bei diesem Untergang die WERTE, die hoffentlich vermittelt wurden, dabei verschwunden sind oder ob sie weiterhin bestehen. Dass Kulturen Höhepunkte und Niedergänge haben, ist und bleibt ein Fakt. Es wird durch die Geschichte belegt. Früher oder später, sobald ein Land satt und fett wird, kommt der Untergang. Die Frage ist nur, bei sich schnell entwickelnden Ländern, wie schnell sie satt und fett werden und ob gute Werte (alte Tugenden) sie vor diesem Niedergang retten können. Auch ein interessantes Thema.

V.

Die Aussage von Herrn Vu Minh Anh, Vietnam sei ein offenes Land, das Chancen für alle bietet, ist richtig. Hier möchte ich betonen, dass alle möglichen Aspekte einer Entwicklung beleuchtet werden sollten, bevor man ein Land gänzlich öffnet. Kreativität ist wunderbar (das zeigen die Vietnamesen zum Beispiel mit der großen Anzahl ihrer Startups im Land), aber die “Maschinerie” in Gang zu halten, könnte unwillkürlich weitere Probleme bringen, denen die junge Generation vor Ort nicht unbedingt gewachsen ist. Die jetzige, „wissenshungrige“, vietnamesische Generation hat ein Großteil von Entwicklungen nicht selbst erlebt und steht nur vor den Ergebnissen dieser Entwicklungen. Ein Beispiel: Ein Kind aus dem abgelegenen, hohen Norden Vietnams hat ein Handy, ist vernetzt und sieht Inhalte “einer anderen Welt”, die ihn „verzaubert“, ihm besser zu sein erscheint, als die seine. Er will dorthin und so sein, wie die Person, die ihm gezeigt wird, und das am besten jetzt. Teilweise auf Kosten der Nachhaltigkeit. Ein gefährliches Vorhaben durch ein verzerrtes Bild der Realität. Diese Kinder sind deshalb schon zum Scheitern verurteilt. Auch ein anderes Thema, das weiter ergründet werden könnte.

All diese o.g. Punkte sind dennoch meines Erachtens nur Randerscheinungen eines viel wichtigeren Themas: BILDUNG, verbunden mit weiteren Themen wie Kommunikation und Aufklärung. Kann die Jugend in der Entwicklungsphase eines Landes mitgenommen werden? Kann die (nicht nur vietnamesische) Jugend mit dem sehr schnellen Fortschritt mithalten? Dreht sich die Welt zu schnell? Entgleist uns die Jugend? Dieser Gedanke impliziert auch die Rolle der Medien und der Information, die selbst auch Desinformation oder Konditionierung sein kann (indem der „Eine Richtung Blick“ gepflegt wird). Selbst Geschichtsbücher, die von Menschen verfasst wurden, können Fehler enthalten, Bilder verzerren und in die Irre führen. Deshalb sollte man möglichst viele Blickwinkel und den Kontext einer Sache betrachten und versuchen, sich ein eigenes Bild zu machen. 

Durch einen wirklich gesunden Menschenverstand, sollte es zudem zu schaffen sein, eine gesunde Welt zu erschaffen. Idealismus von mir? Mag sein.

Ein deutscher Kirchenmann sagte mir einst: „Ich armes Schaf, bräuchte dringend geistige Nahrung“, bloß weil ich ihm meinen Grundsatz im Leben erklärte: Das Gute vom Bösen zu unterscheiden. Bemüht man sich, dies im Leben zu tun, erreicht man (in der Regel) diesen gesunden Menschenverstand. Vertrauen müsste entsprechend vorgelebt und könnte teilweise gewonnen werden, indem man den Geist fördert. Misstrauen ist dabei durchaus legitim (aus den vergangenen Erfahrungen heraus), doch ein Ziel sollte sein, die richtige, gesunde Balance zu finden.

Im Interview hast du, lieber Quang, erwähnt, dass du mit 17 Jahren nach Deutschland gekommen bist und deine Persönlichkeit quasi „fertig entwickelt“ war. Ich meine, dass nur die Basis deiner Persönlichkeit festgelegt war, da sich diese aufgrund der Erfahrungen, des Austauschs, der menschlichen Neugier stetig entwickelt hat (und noch tut). Du siehst es als Problem, dass die 2. Generation sich nicht vietnamesisch fühlt und sich entsprechend verhält (waschechte Vietnamesen sind immer sehr nostalgisch…:)) Herr Vu Minh Anh fügt sogar hinzu, dass diese neue Generation „die neue, deutsche Generation“ sei. 

Ich hätte hier, aufgrund meiner eigenen Herkunft, eine Anregung. Warum sollte man aus diesem Fakt (dass sich die neue Generation nicht vietnamesisch fühlt) ein Problem machen? Dies führt u. a. zur tiefen Zerrissenheit der Generation Nr. 1 und gibt zudem der Generation Nr. 2 ein schlechtes Gewissen und das Gefühl, den Erwartungen nicht gerecht zu werden. Heißt es nicht: „Erwarte nichts, so wirst du nicht enttäuscht“? Man kann nicht erwarten, nachdem man eine Pflanze umgesetzt hat, dass sie genauso wird wie im mütterlichen Boden. Das Klima, die Eigenschaften, das Umfeld beeinflussen die Entwicklung der Pflanze. Der Dünger (die Vermittlung der Werte) wird helfen mögen, doch das Ergebnis wird eigen sein – denn jeder Mensch ist eigen.

VI.

Ich glaube, dass die vorhandene Sorge (dass die 2. Generation sich nicht vietnamesisch fühlt) durchaus berechtigt ist, aber sie sollte nicht speziell auf Vietnam (oder ein anderes Herkunftsland) bezogen sein. Die wahre Sorge sehe ich mehr bei den Eltern: Sie haben Leid erfahren und mussten sich, ob sie es wollten oder nicht, mit der schmerzhaften Geschichte Vietnams auseinandersetzen. Sie wurden mit den Auswirkungen von furchtbaren Kriegen konfrontiert und sehnten sich nach einer besseren Zukunft. Später haben sie Kinder bekommen und versucht, dieser 2. Generation einen Bezug (nicht nur durch die Hautfarbe oder durch ein anderes Aussehen) zu ihren Erfahrungen zu geben. Indem sie das getan haben und immer wieder tun (das Problem ist ja immer noch da), reflektieren/reproduzieren sie ihre Ängste, ihre vergangenen Erfahrungen und ganzen Hoffnungen auf die Kinder. 

Durch Erzählungen über das Herkunftsland kann man einen Bezug zum Herkunftsland zwar schaffen, doch wird es ein anderer sein. Es muss auch ein anderer sein, denn diese Kinder können das Ausmaß der Erfahrungen nicht so wie sie fühlen. Sie können es nur spüren. Und unbewusst möchten sie das Leid ihrer Eltern nicht wiederholen, indem sie dieses im Geist wieder erleben. Die elterlichen Erfahrungen fühlen sich wie eine Last an und – logischerweise – denken sie, auch als Schutzmechanismus: „Warum soll ich mich belasten, wenn es mir hier doch gut geht?“

Haben die Eltern es geschafft, durch ihre Erzählungen die Neugier ihrer Kinder zu wecken, ist es die halbe Miete. Denn nicht jedes Kind wird sich dafür interessieren. Ich z. B. habe vier Geschwister und bin das einzige Kind, das sich wirklich tiefgründig mit dem Thema meiner Herkunft beschäftigt hat. Obwohl die Erziehung und das Umfeld dieselben waren.

Wenn diese 2. Generation sich nicht vietnamesisch fühlt, impliziert es womöglich, dass die Zugehörigkeit, bzw. die oben angesprochene Identität nur ein Gefühl ist. Weiterhin sollte man sich fragen: Definiert sich die Verbundenheit zu einem Land (Heimatliebe) unbedingt durch die Blutlinie? Das glaube ich nicht: Viele „Fremde“ ohne vietnamesische Blutlinie lieben Vietnam aus tiefstem Herzen und betrachten dieses Land sogar als ihre wahre Heimat.

Es ist weiterhin ein gutes Zeichen, dass sich die 2. Generation (im Ausland geborene Vietnamesen oder Menschen vietnamesischer Abstammung) im neuen Heimatland derart gut angepasst und integriert hat. War das innerlich nicht der Traum ihrer Eltern? Eltern wollen in der Regel immer, dass es ihren Kindern besser ergeht als ihnen damals. Aus Liebe möchten sie ihnen den schweren Weg der Entbehrung, das Leid ersparen. Dieser Weg beinhaltet aber leider das Risiko der Entfremdung zu den Wurzeln. Und hier gibt es, meine ich, nur einen Weg: Multikulturelle Bildung und breite Aufklärung im Elternhaus, in der Hoffnung, dass die Liebe der Kinder zur Heimat früh oder später doch erweckt wird – aber nur vorausgesetzt, dass dem Kind genug Freiraum gelassen wird, um den eigenen Menschenverstand zu entwickeln und selbst zu entscheiden, ob es die Heimatliebe entwickeln will oder nicht. 

Liebe kann nicht erzwungen werden, auch nicht Heimatliebe. Am Ende wird sich ein Kind dafür interessieren und das andere nicht.

Die Liebe zu meiner (Teil)Heimat Vietnam ist aufgrund meiner erlebten Gefühle und der dabei entwickelten Empathie gewachsen. Ich durfte immer selbst mein eigenes Bild entwickeln. Vielleicht war das die subtilere Art und Weise meiner vietnamesischen Mutter Loan, mich an diesem Punkt zu bringen. Sie hat mich niemals gezwungen, Vietnam zu lieben. Stattdessen hat sie mir vietnamesische Musik vorgespielt, hat gesungen und mir die Texte übersetzt. Sie hat vietnamesisch gekocht und so einen starken Bezug zu Vietnam geschaffen. Ich habe mich aber selbst dafür interessiert und das ist hier ein wesentlicher, enormer Unterschied.

VII.

Wie du aus ihrer Biographie erfahren hast, bestand schon bei ihr das Problem der Zugehörigkeit: Sie gehörte (angeblich) nicht mehr Vietnam an, weil sie das Land verlassen hatte (den wahren Kontext zu kennen, ist deshalb wichtig). Und sie war in Frankreich nicht willkommen (die Geschichte von u. a. Dien Bien Phu spricht für sich). Sie gehörte also plötzlich keinem Land mehr, war heimatlos (ein schrecklicher Gedanke), obwohl sie ihre Heimat Vietnam immer zutiefst weiterhin liebte und sich parallel dazu in Frankreich integrieren wollte. Im Herzen war der Ruf nach Zugehörigkeit, nach Liebe groß. Bedingt durch das ablehnende Verhalten (nicht Akzeptanz) meines Umfeldes, habe ich schnell als Kind gelernt, mich fremd zu fühlen, trotz meines innerlichen Wunsches, doch zu beiden Ländern gehören zu wollen. Meine Mutter hat damals gute Lösungen zu den Dilemmas gefunden:

1) Bildung war ein Schlüssel, um sich erst Respekt zu verschaffen. Wer respektiert wird, wird auch wahrgenommen und kommt besser durch Widrigkeiten durch. 

2) Genauso wie eine Heimat, sollte man die Erde (als Planet) betrachten. Deshalb sind wir keineswegs heimatlos, weil wir Menschen auf Erden sind. Irgendwie tröstlich. Diese Aussage beantwortet die im Interview aufgekommene Frage der Gleichberechtigung. Die Gleichberechtigung sollte nicht nur für Mensch, sondern für alle Lebewesen sein, aus Respekt für das, was Leben bedeutet.

Weiterhin entwickelt sich Heimatliebe von den im Ausland geborenen Menschen vietnamesischer Herkunft durch die Art, wie sie im angesprochenen Land empfangen und wahrgenommen werden. Noch einmal möchte ich die Wichtigkeit der Entwicklung des gesunden Menschenverstandes unterstreichen.

Hier Beispiele: Frankreich ist das Land, in dem ich geboren wurde und ich aufgewachsen bin. Es ist aufgrund vieler Verhaltensweisen ein nationalistisches Land. Mir wurde damals als Kind eingetrichtert (teilweise von meiner französischen Familie und von einigen Lehrern sogar), wie schlimm der 1. und der 2. Weltkrieg waren (ich widerspreche nicht) und wie fast noch schlimmer es sei, sich mit den furchtbaren Germanen (die Deutschen) vermischen zu wollen = einem Landesverrat gleich. Hätte ich darauf gehört, ohne meinen Verstand einzusetzen und selbst Rückschlüsse zu ziehen, hätte ich niemals die deutsche Sprache gelernt (Sprachen sind übrigens auch sehr wichtig, um sich zu integrieren und die Welt zu verstehen = Thema Kommunikation). Deutschland hat mir schließlich bessere Zukunftschancen gegeben, als in Frankreich. Inzwischen besitze ich auch die deutsche Staatsbürgerschaft. Ich habe einen deutschen Mann, zwei Deutsch-französische Kinder. Deutschland ist also zu meiner zweiten, geliebten Heimat geworden. Und trotzdem liebe ich Frankreich und respektiere es als mein Ursprungsland, das mir auch zu einer gewissen Zeit eine glückliche Zeit beschert und in der Not geholfen hat (ich bekam ein hohes, staatliches Stipendium, um in Frankreich zu studieren).

Zweites Beispiel: Auf der Suche nach meinen vietnamesischen Wurzeln (nach eigenem Bekunden meines Interesses dafür), besuchte ich 1990 das Land meiner Wurzeln – auch mit dem innerlichen Wunsch, dazu zu gehören und angenommen zu werden. Mein Aussehen ist alles andere als Vietnamesisch, doch mein Herz schlägt in mancher Hinsicht vielleicht sogar stärker als manches vietnamesisches Herz. Ich wurde zum größten Teil sehr liebevoll empfangen, als ein Kind zweier Welten, zweier Kulturen. Dieses Gefühl, „zu Hause angekommen zu sein“ war überwältigend und gab mir ein Stück meiner Selbst zurück. So sehr, dass ich Vietnam ebenso als mein weiteres, geliebtes Heimatland betrachte. Herr Vu Minh Anh sagte im Interview auch: “Die Welt ist bunt“. Das stimmt. Man darf mehrere Heimatländer haben. Man liebt sie nur auf unterschiedliche Weise.

Stelle ich mir die Fragen: Bin ich mehr Deutsch als Französin? Bin ich mehr Vietnamesin als alles andere? Sollte ich mir überhaupt diese Fragen stellen, um glücklich zu sein? Nein. Ich habe beschlossen, aus jedem Land, das mir Willkommen heißt, voller Dankbarkeit ein Heimatland zu machen. Ich mache daraus einen Vorteil, anstatt ein Hindernis.

VIII.

In beiden Fällen lasse ich bewusst keinen Raum für Zerrissenheit (begrenztes Denken ruft Zerrissenheit hervor). Beides ist gut und ist multiplizierbar auf allen Ländern dieser Welt. Man sollte Identität deshalb nicht be/einschränken indem man sagt: „Mein Kind sollte sich mehr vietnamesisch fühlen und sich entsprechend verhalten“. Stattdessen sollte man den menschlichen, universellen Aspekt hervorheben und sagen: „Mein Kind ist ein Kind zweier Kulturen. Das ist gut so und eine Bereicherung unserer Gesellschaft. Mein Kind ist am Ende ein Mensch.“ Man kann keine Farben vermischen und erwarten, dass das erzeugte Ergebnis eine einzige Farbe enthält. Man kann keine Pflanze einpflanzen in der Erwartung, dass sie nur eine Art Wasser trinkt und bestimmte Sonnenstrahlen annimmt, denn sie wird sich sowieso das nehmen was sie braucht, um zu überleben und sich zu entfalten – aufgrund des Bodens und der Nahrung, die sie bekommt und annimmt oder nicht.

Identität, Zugehörigkeit und Heimatliebe kommen durch natürliche Veranlagung, Wissen und Kultur. Kultur kommt durch Bildung. Sie bilden einen Kreis und der Mensch entscheidet, ob es ein Engelskreis oder ein Teufelskreis wird. Ein Garten bleibt brach oder wird kultiviert. Das liegt an jedem Einzelnen und der Prozess beginnt im Elternhaus. Der Wille und das zu entwickelnde Potential der einzelnen Person, sowie die wirtschaftlichen, gesellschaftlichen, geographischen und politischen Faktoren werden die Richtung beeinflussen – doch das ist wohl ein anderes Thema.

Wir sind äußerlich und innerlich nicht alle gleich. Wir sind einzelne Wesen in ihrer unendlichen, bereichernden Vielseitigkeit. Zu dieser Episode hätte der Titel “To love mankind as it is” gut gepasst. Nicht nur die Welt, sondern den Menschen zu lieben, wie er ist, ist meines Erachtens der Schlüssel zur Gelassenheit.

Wie du siehst, lieber Quang, sind dein Podcast und Eure beiden Meinungen sehr inspirierend. Das sind die zusammengefassten, spontanen Gedanken meiner kleinen Person beim Zuhören. Gewiss sind sie nicht völlig ausgereift und bedürfen an mancher Stelle Verbesserungen. Doch sie unterstreichen, hoffe ich, die Wichtigkeit von Dialog und Wertevermittlung, um einen nachhaltigen Weg in Richtung positiver Zukunft gemeinsam zu bauen. 

Hier noch einmal das Zitat meiner geliebten Mutter Loan:

„Was hat mich getrieben? Hoffnung! Hoffnung für die Vertriebenen, für die Verlassenen, für die Einsamen und für die, die an den Himmel glauben. Hoffnung, meinen Kindern etwas auf den Weg mitgegeben zu haben; das zu erreichen, was ich nicht geschafft habe! Wenn meine Kinder es nicht schaffen, wer dann?“

Wir „eingedeutschte Menschen“ sollten deshalb den wichtigen, wertvollen Samen der alten, guten Tugenden weiterhin sähen, in der Hoffnung, sie fallen auf fruchtbarem Boden.

Quelle: Facebook, 30.07.2021

TO LOVE THE WORLD AS IT IS (II)

Fortsetzung des Gespräches mit dem deutsch-vietnamesischen Touristikmanager VU MINH ANH, Gründer und Geschäftsführer der Firma „Terraverde – Travel with your Senses“, Ho-Chi-Minh-Stadt, Vietnam. 

Sprache: Deutsch

Musikalischer Einstieg und Ausklang: Silvius Leopold Weiss (1687-1750), Suite in A Dur: Allemande, aus dem Album “Guitar Music Vol. 6 – Long Plays Others 2” von Dang Ngoc Long (Logiker-Musikverlag Berlin 2021). Wir danken dem Komponisten und Gitarristen Prof. Dang Ngoc Long herzlich für seine Erlaubnis, Auszüge aus seinem Album in unserem Podcast zu verwenden.

YÊU THẾ GIỚI NHƯ NÓ HIỆN TỒN (II)

Tiếp tục trò chuyện với doanh nhân Đức gốc Việt VŨ MINH ANH, nhà sáng lập và Giám đốc điều hành công ty du lịch Terraverde, TP. Hồ Chí Minh, Việt Nam.

Ngôn ngữ: Tiếng Đức

Âm nhạc: Silvius Leopold Weiss (1687-1750), Suite in A Dur: Allemande, trích từ Album “Guitar Music Vol. 6 – Long Plays Others 2” của Đặng Ngọc Long (Nhà xuất bản Logiker-Musikverlag Berlin 2021). Chúng tôi chân thành cảm ơn nhạc sỹ và nghệ sỹ Guitarre GS. Đặng Ngọc Long đã cho phép sử dụng một số trích đoạn từ Album của ông tại Podcast này. 

Video-Podcast „Leben mit Corona – Deutsch-vietnamesischer Podcast aus Berlin“ / Video-Podcast “Sống chung với Corona – Podcast Việt-Đức từ Berlin”  

# 24, Sonntag / Chủ nhật, 18.07.2021

Làng thì ở đâu cũng là làng

Sáng hôm nay tôi mang xe ô tô đi chữa ở một xưởng cách nhà tôi chỉ mấy nóc nhà. Vào giờ chiều khi đến nhận xe ở xưởng thì ông chủ cho biết xe đã chữa được đỗ ở đâu đấy ngoài đường. Lúc tôi đang loay hoay đi tìm xe thì có một bà cụ, theo phỏng đoán của tôi chừng 70 tuổi hoặc trẻ hơn, dừng lại và rất thân thiện hỏi liệu bà có thể giúp đỡ được gì. Sau một hai phút trò chuyện sôi nổi và hai bên đã tường tận về việc xe tôi vừa được chữa, nhà của tôi ở phía cuối làng v.v. thì tôi chợt nhận ra xe của mình đã được nhân viên của xưởng mang đến đỗ ngay trước cổng nhà. Bà cụ khen cách làm việc của xưởng này, bà cho biết bà cũng là khách hàng lâu năm ở đó và biết ông chủ xưởng từ lúc người đó còn là một chàng trai trẻ.

Từ chuyện nọ lan man sang chuyện kia, hoá ra bà cụ cũng biết rất rõ về gia cảnh của ông chủ cũ ngôi nhà của tôi, đặc biệt là câu chuyện tình ái khá ngang trái của ông (tiếc là không thể kể lại kỹ hơn ở đây, chỉ có thể bật mí là cái kết cục của nó cũng chính là nguyên nhân để ông bán nhà gần tám năm về trước). Bà cũng cho biết bà mẹ vợ cũ của ông chủ cũ (cụ ấy năm nay chắc đã gần 100 tuổi) hiện vẫn còn sống, chỉ có con chó của bà ấy là đã chết…

Về làng đã hơn bảy năm nhưng thực tình tôi chỉ quen rất ít người trong làng, ngoại trừ hai gia đình láng giềng trực tiếp, nên những câu chuyện như vậy tất nhiên là vô cùng hấp dẫn. Bà cụ cho biết bà cũng là hàng xóm trong làng, cách nhà tôi khoảng 5-6 nóc nhà gì đó, trên sân có đỗ một con xe Trabant – một hobby của chồng bà. Bà cũng đã nhiều lần thấy phu nhân của họ Trương làm việc như con ong chăm chỉ ở ngoài vườn, và chắc bà cũng đã đọc tên của gia chủ trên biển tên trước cổng nhà, vì sau đó bà xin phép hỏi ông “Doktor” bảo vệ luận án trên lĩnh vực nào. Khi biết tôi học Ngữ văn ở Đại học Leipzig và bà hỏi tên ông thầy của tôi và tôi nói chắc chắn bà không thể biết đến GS. Claus Träger thì bà mỉm cười và cho biết, tất nhiên là bà biết GS. Träger!

Lúc trao đổi những câu chuyện này thì chúng tôi đã đi đến bên cạnh xe ô tô và trước cổng nhà của tôi, lẽ ra cuộc gặp tình cờ đã đến lúc phải dừng lại. Nhưng tất nhiên là tôi vẫn hỏi tiếp và được bà cho biết bà cũng là cựu sinh viên tại Đại học Leipzig, lúc đó còn là Karl-Marx-Universität (KMU). Và lúc bà kể về thời gian khoá học của bà thì tôi phải hỏi lại đến hai lần vì không thể tin vào tai của mình: bà bắt đầu nhập học ở KMU năm 1962, lúc vừa tròn 18 tuổi! Có nghĩa là bà cụ năm nay đã 77-78 tuổi (khi quan sát bà lúc đầu tôi nghĩ bà chỉ mới cuối 60, đầu 70).

Ngoài GS. Träger bà còn nhắc đến GS. Walter Markov, nhà sử học hàng đầu của CHDC Đức, cũng vốn là GS. ở KMU và là thầy dạy trực tiếp của bà. Bà không học cùng ngành ngữ văn như tôi (hay vật lý như một một cựu sinh viên nổi tiếng của KMU – chi tiết này là tôi thêm bây giờ!), mà học ngành Afrikawissenschaften (Châu Phi học), và bà từng là một nhà ngoại giao của CHDC Đức, chủ yếu làm việc ở các nước Phi châu.

Có một chi tiết thú vị nữa là khi tôi nhắc đến việc tôi từng có dịp gặp H. Markov, con trai của GS. W. Markov, lúc ông còn là Bộ trưởng Tài chính kiêm Phó Thủ hiến Bang Brandenburg, thì bà cho hay bà cũng biết H.M., cả về nguyên nhân thực sự liên quan đến việc rút lui khỏi chính trường của ông ấy về sau này.

Lúc chia tay, bà còn cho tôi biết thêm ở ngõ phố bên cạnh có một vị GS. văn chương rất nổi tiếng, tất nhiên ông cũng đã nghỉ hưu nhưng vẫn rất minh mẫn, rồi bà hứa vào một ngày không xa sẽ tổ chức một cuộc hội ngộ của giới văn nhân ở làng!

Và câu chuyện kể của tôi (nhớ đến đâu viết vội đến đấy để không quên) đến đây là hết 🙂

LIỆU CÓ MỘT CƠ QUAN GỌI LÀ “THƯỢNG VIỆN” VÀ CHỨC DANH “THƯỢNG NGHỊ SỸ” Ở BANG BERLIN (CHLB Đức)?

Trong những ngày này trên truyền thông Việt ngữ của cộng đồng người Việt ở Berlin các chữ “Thượng viện” để dịch khái niệm “Senat” và “Thượng nghị sỹ” để dịch khái niệm “Senator” hay “Senatorin” (mà nhân vật được nêu đích danh nhiều nhất là “Thượng nghị sỹ” Dilek Kalayci) xuất hiện với một tần suất dày đặc.

Thực ra chữ “Senat” trong tiếng Đức ít nhất có 5 lớp nghĩa, từ nghĩa gốc trong tiếng Latinh “senatus” (Viện nguyên lão) cho đến các nghĩa khá chuyên sâu như trong khái niệm “Strafsenat” (Tòa hình sự) hay khái niệm “Akademischer Senat” để chỉ một tổ chức đặc thù trong một trường đại học.

Senat = “Thượng viện” và Senator/Senatorin = “Thượng nghị sỹ” đúng là lớp nghĩa phổ biến nhất hiện tại (xem nghĩa 2. trong mục từ “Senat” kèm theo của Từ điển DUDEN), nhằm chỉ một trong hai hội đồng của chế độ lưỡng viện hay quốc hội theo kiểu lưỡng viện (Hạ viện và Thượng viện), mà ví dụ nổi tiếng nhất là Hoa Kỳ.

Khái niệm “Senat” và “Senator”/”Senatorin” khi được dùng để chỉ thiết chế hành pháp ở Berlin (và cả ở Hamburg và Bremen) và các chức danh ở hệ thống này không hề đồng nhất với lớp nghĩa 2. vừa dẫn ở trên. Từ điển DUDEN cũng giải thích rất mạch lạc lớp nghĩa 3 này: Senat = “Landesregierung der Stadtstaaten Hamburg, Bremen und Berlin” (Chính phủ Bang ở các nhà nước đô thị Hamburg, Bremen và Berlin).

Để dễ hiểu hơn và có thể phân biệt với lớp nghĩa 2., tôi đề nghị nên dùng chữ “Chính phủ” khi dịch khái niệm “Berliner Senat” (Chính phủ Bang Berlin) và chữ “Bộ trưởng” chẳng hạn khi dịch khái niệm “Senator für Gesundheit” (Bộ trưởng Y tế). Tương tự như vậy nên dịch “Senatsverwaltung” là “Bộ”. Còn chức danh “Der Regierende Bürgermeister von Berlin” dịch theo nghĩa đen thành “Thị trưởng cầm quyền của Berlin” thì cũng ổn, nhưng trong hệ thống nhà nước Liên bang ở Đức, Berlin (cũng như Hamburg và Bremen) không chỉ đơn thuần là một thành phố, mà cũng là một nhà nước Bang độc lập, có Nghị viện riêng, Hiến pháp riêng. Vậy ông Michael Müller cũng chính là Thủ hiến Bang, có vị trí như 15 Thủ hiến Bang (Ministerpräsidenten) còn lại.

Tôi tin chắc là bà Dilek Kalayci sẽ rất vui mừng khi cộng đồng Việt ngữ chúng ta hiểu đúng chức danh hành pháp của bà (Bộ trưởng Y tế, Điều dưỡng và Bình đẳng giới) mà không trao thêm cho bà một nhiệm vụ mới nữa là “Thượng nghị sỹ” ở một cơ quan Thượng viện rất xa xôi tận trên đồi Capitol ở Washington, D.C., vì chỉ riêng công việc phòng chống Covid-19 ở Thủ đô Đức đã hết sức nặng nề!

TB. Riêng cho chữ “Senat” như là một tổ chức trong trường đại học tôi đã có được một từ tương ứng cực chuẩn trong tiếng Việt, cũng là do học hỏi thêm trong những lần đi dịch cho các cơ quan Bộ Giáo dục giữa hai nước. Nhưng tôi sẽ chỉ bật mí từ này khi “Berliner Senat” không còn được/bị gọi là “Thượng viện Berlin” và bà Bộ trưởng đáng kính Dilek Kalayci không còn được/bị gọi là “Thượng nghị sỹ”.

Gerd Irrlitz, Nơi đến của không tưởng

Gerd Irlitz (sinh năm 1935) nguyên là giáo sư lịch sử triết học tại Đại học Humboldt ở Berlin. Bài viết được trích dịch sau đây trong nguyên bản bao gồm 5 phần và được công bố lần đầu trên Tạp chí „SINN UND FORM“ („Ý nghĩa và Hình thức“) của Viện Hàn lâm Nghệ thuật Berlin (CHDC Đức), số 5/1990, vào thời gian sau khi Bức tường Berlin sụp đổ và trước khi hai nhà nước Đức thống nhất. Bản dịch tiếng Việt in trên „Đối Thoại – Tạp chí Văn hóa – Khoa học xã hội Đức-Việt“, số 1 năm 1991.

II.

Họ chỉ biết tới các nhà kinh điển, và thường chỉ là dưới dạng các trích dẫn. Các văn bản giáo thánh đã bị tước khỏi nguồn gốc lịch sử, những mâu thuẫn nội tại và lịch sử tác động của chúng. Chỉ văn bản thuần túy, ý niệm của văn bản là có giá trị, cái ảo tưởng đang chiếm hữu với cử chỉ hách dịch một văn bản. Ý niệm văn bản đã tách khỏi phương pháp ngữ văn và sự bình chứng lịch sử – phê phán. Trong khi chuyển sang tồn tại khoa học xã hội, văn hoá và chính trị, ý tưởng tư biện đã biến thành sự biện giải chiết trung và thực dụng. Cái phổ biến của các suy luận mang tính nguyên lý rút ra từ các luận điểm cô lập của những văn bản đã bị phi lịch sử hoá được gắn liền với ấn tượng trực tiếp do các sự kiện để lại trên những hình dung về cứu cánh. Việc ứng dụng phép biện chứng đã bỏ qua không gì một cách tệ hại hơn là sự lưu chuyển phương pháp nhìn nhận cả sự kiện lẫn quy luật trong tính khuynh hướng của chúng. Do đó mà có sự nản lòng cao độ người đọc các bài viết triết học và khoa học xã hội vẫn vấp phải ngay từ những dòng đầu tiên, dường như trong khi nghe một buổi hoà nhạc theo mong muốn người ta lại bị thất vọng bởi toàn những nhạc cụ có âm thanh sai. Các ý nghĩ không tạo ra một đường hướng thú vị nào, không có gì đến mà người ta đã không biết trước, đã không thể biết là có thể hình dung như vậy. Những mảng ý nghĩa văn bản rời rạc đã có sẵn và chỉ còn có thể liên kết với nhau với một mức độ thuyết phục ít hay nhiều. Từ đó mà cũng hình thành một lối viết buồn tẻ tới mức nếu đâu đó xuất hiện một phong cách khoa học văn học thu hút sự chú ý thì sẽ gây nên sự nghi vấn. Khi sự kiện và luận điểm lý luận trừu tượng được lắp ráp trực tiếp với nhau thì cả lý thuyết và kinh nghiệm đều bị hủy hoại. Như lý thuyết khép kín bị xơ cứng thành sự đơn điệu tư tưởng, kinh nghiệm sẽ trở thành một thứ mưu mẹo thụ cảm cắt xén. Điều này ngày một tác động theo hướng ngược lại nhiều hơn đối với chính văn bản kinh điển. Nó bị tỉa gọt cho đến khi vừa vặn với khuôn khổ giáo khoa thư. Bản thân Marx, nhà tư tưởng khởi thủy, đã lùi hẳn về phía sau. Nhiều phần tác phẩm của ông, chẳng hạn các công trình ở giai đoạn đầu, là đề tài cấm kị, trong các lần xuất bản trước đây vẫn bị bỏ qua, và mãi về sau mới được đưa vào một tập bổ sung. Trong lời giới thiệu vào năm 1968 có câu rằng tính chất những bài viết vào giai đoạn đầu đã quy định về việc chúng chỉ có thể hiểu đúng nếu được đặt vào lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin. Có những phần trong lý thuyết của Marx một thời gian dài bị phủ nhận như lý thuyết về phương thức sản xuất châu Á. Bản thảo của Marx do Wittfogel hiệu đính về đối kháng giữa chế độ chuyên chế Nga và nền dân chủ châu Âu trong các toàn tập đều bị thiếu. Cho đến những năm sáu mươi, “Khái lược phê phán kinh tế học chính trị”, một văn bản có ý nghĩa trọng yếu đối với phương pháp luận Hegel của Marx và đối với quan niệm nghiên cứu lịch sử văn minh do Rosdolski bình luận, đã bị coi như một tác phẩm không hoàn toàn chính thống. Sư suy vong lý luận với bước chuyển tiếp của trào lưu xã hội chủ nghĩa sang việc thực hiện chủ nghĩa xã hội hiện thực đã làm đánh chìm lục địa tinh thần ban đầu vốn là xuất phát điểm của phong trào.

Sự phân hủy thực tại trong văn bản bị cắt xén bởi các nguyên do thực dụng thường nhật làm xuất hiện trong triết học và khoa học xã hội một sự thông thái khoa trương, một tổng hợp mang tính cách biếm hoạ giữa tư tưởng nhân đạo và chủ nghĩa kinh viện. Niềm khoái lạc trên sách vở là một chứng bệnh rồ. Sách vở đứng cao vòi vọi trên thực tại. Văn bản công nhận thực tại là xác thật hay lỗi thời (…). Cách xử sự với văn bản như là hệ quy chiếu của triết học và khoa học xã hội chỉ càng làm nhận rõ vực thẳm giữa ý nghĩa gốc của văn bản và thực tại của thế kỷ 20. Chính vì thế mà văn bản kinh thư cũng phải thường xuyên bị tỉa gọt cho tới lúc nó không còn là một văn bản thực sự nữa, mà chỉ là sự phản chiếu nỗi khốn cùng của ý thức thường nhật lên ảo ảnh của một văn bản sản sinh khởi thủy có khả năng giải toả mỗi một thực tại đối nghịch. Sự tụt hẫng trong trình độ lý luận của triết học mácxít hiện thực chẳng hạn có thể giải thích một cách đơn giản, song thực ra là theo lối trái ngược, rằng theo lôgich nội tại của một trường phái thì những kẻ bắt chước không phải là các thiên tài sáng tạo ban dầu. Điều này cũng không có nguyên nhân ở sự chuyển hóa của tư tưởng xã hội chủ nghĩa mácxít thành phong trào và tổ chức thực tế. Báo “Thời mới” của Kausky, rồi Luxemburg, Max Adler dù sao cũng còn viết trong một trào lưu mácxít rất đáng trọng. Chỉ với khởi đầu thắng lợi của thực tiễn cách mạng, lý luận của nó mới bắt đầu bị phân rã. Thành quả trái mùa, và từ đó một hệ tư tưởng ngày càng sai lầm đã gây nên sự tàn lụi của ý thức lịch sử, dẫn tới sự đàn áp chính trị và một thể chế tinh thần cưỡng ép, và đây là cơ sở xã hội học của trí thức khoa học xã hội mácxít hiện thực. Cơ sở xã hội học này không thể giải thích từ bản thân tầng lớp trí thức, mà từ sự biến thiên của hoàn cảnh lịch sử sau Cách mạng tháng Mười. Ở đây vấn đề cũng không nằm ở một phương diện được bộc lộ ra bề ngoài và mang tính định lượng. Với Cách mạng tháng Mười, không phải một học thuyết tự thân đúng đắn bị thực hiện sai lầm, hay bị thực hiện dưới những điều kiện ngụy tạo và bất thường, điều cũng đủ gây nên một biến dạng tinh thần. Ở đây yếu tố chính trị và đạo đức phi hiện thực và không tưởng trong chủ nghĩa Marx, trong tư tưởng gốc của Marx, đã được thực hiện, cái mà Marx đã lấy từ một cơ cấu thuộc về quá khứ của những bước quá độ lịch sử và áp đặt lên quan niệm tiến hoá kinh tế tư bản chủ nghĩa. Sự bùng nổ lịch sử thực tiễn của các mâu thuẫn tư tưởng nội tại trong cương lĩnh tinh thần của trào lưu xã hội chủ nghĩa với tư cách phong trào cộng sản đã dẫn tới giờ phút cáo chung của lý luận mácxít. Những mâu thuẫn này không được lý giải trên bình diện tranh luận học thuật. Tính bất đồng đều thời gian hàm chứa trong tư tưởng của Marx xuất hiện với tư cách một thế lực lịch sử thực tiễn. Bây giờ phần lỗi thời trong tác phẩm của Marx đã trở thành cái quyết định và thôi thúc – sự bình luận của Lenin về Marx hoàn toàn nằm trong tinh thần này -, còn yếu tố khoa học, sự quan sát chu đáo quan hệ sản xuất tư bản cho tới điểm chín muồi sẽ sản sinh ra sự biến đổi hình thái của chính nó, yếu tố này đã bị loại bỏ. Học thuyết chủ nghĩa đế quốc của Lenin (chủ nghĩa tư bản giãy chết và lười biếng), lý luận về đẳng cấp công nhân quý phái (các tầng lớp công nhân có trình độ cao như là những kẻ bị lợi nhuận tối đa mua chuộc và là cơ sở xã hội cho tổ chức cải lương của giai cấp tư sản trong lòng giai cấp vô sản, lý thuyết về cách mạng và nền chuyên chính chính trị, tất cả đó là sự thành hình của yếu tố không tưởng trong chủ nghĩa Mác dưới các điều kiện khủng hoảng ngày càng trầm trọng của nó trong bản thân phong trào công nhân. Những điều kiện tinh thần này của việc hủy hoại ý thức lịch sử đối với trí thức khoa học xã hội sẽ được thực hiện thông qua các cơ cấu thiết chế của chủ nghĩa xã hội hiện thực. Việc thiếu hiểu biết về toàn bộ quá trình khiến cho nhiều nhà lý luận đòi hỏi một cách thật thà rằng từ cái gọi là chủ nghĩa Stalin phải quay về với chủ nghĩa Lênin, từ chủ nghĩa Marx (bị biến tướng) trở về với chủ nghĩa Marx đích thực, có nghĩa là trong thực tế từ một không tưởng được thực hiện trở về với không tưởng còn ở dạng ý niệm, và làm lại tất cả từ đầu.

Những thay đổi căn bản của thực tại làm nảy sinh khủng hoảng ở những mối căng thẳng nội tại của lý luận xã hội mácxít khởi thủy đã đòi hỏi và tạo ra một sức ép thiết chế mà những nhà khoa học xã hội buộc phải đương đầu, một cách hân hoan lúc ban đầu, về sau thì hiếm hoi hơn và đầy tính chất buồn tẻ. Với sự thực hiện tưởng chừng thắng lợi của cương lĩnh mácxít-leninit – sự sửa chữa ảo ảnh này ngay từ đầu những năm ba mươi thông qua các quá trình băng hoại ở Liên Xô do những tương quan châu Âu mà đã chậm lại một quãng thời gian gần hai thế hệ – với sự thực hiện của triết học, sự phủ định đối với chính nó cũng diễn ra một cách bền bỉ. Như ở thế kỷ 16 các viện hàn lâm bác học tư nhân đã trở thành những hội nghề nghiệp dưới ánh sánh Augustanh của những nhà Mạnh Thường quân quan tâm, và chủ nghĩa nhân đạo bắt đầu trở nên lỗi thời thông qua thái độ thoả hiệp của chính nó, khoa học xã hội mácxít đã biến thành một thứ khuôn sáo và nhanh chóng tạo ra những kẻ mô phạm của mình. Ở CHDC Đức, điều này đã diễn ra sớm một cách kỳ lạ, ngay cả trước khi thành lập nước. Hans Leisegang ở Jena và Leo Kofler ở Halle bị tống khứ từ cuối những năm bốn mươi. Với sức mạnh tổng hợp của một quan niệm khoa học dân chủ đầy trách nhiệm như ở trường đại học tổng hợp Leipzig, các quá trình hủy hoại đã chậm lại cho tới cuối những năm năm mươi. Bây giờ thì sự sụp đổ gắn liền với những màn tiễn biệt đầy ồn ào với lý thuyết khoa học xã hội của Lucács. Nó gần như là một giai đoạn thứ hai của sự thối hoá các cơ quan tinh thần. Cả trong tư tưởng của Lucács, bước gãy khúc quyết định đã diễn ra với quá độ từ chủ nghĩa Mác lý luận sang chủ nghĩa Mác thắng lợi trong thực tiễn, điều mà ngay ở một sức mạnh tư duy tưởng chừng không thể hủy hoại của Georg Lucács – như Adorno từng có lần nói – cũng đã đẩy lùi ý thức lịch sử, hướng ông tới phần không tưởng được nảy sinh từ đó của một chủ nghĩa cổ điển có từ mối quan hệ trước kia với Paul Ernst, một thứ chủ nghĩa cổ điển với hệ tư tưởng chống suy đồi một cách hiếu chiến đã buộc phải thú nhận sự tàn lụi ý thức lịch sử của chính mình.

III.

Một nguyên lý tư biện thống soái lên toàn bộ triết học và khoa học xã hội trong thế giới của cái gọi là chủ nghĩa xã hội hiện thực. (Khái niệm này vốn là sự bộc lộ niềm đắc thắng cay độc của cứ liệu thực tiễn với sự phê phán xã hội chủ nghĩa mang tính tinh thần đối với chủ nghĩa xã hội nhà nước tuyệt đối và nền thống trị độc đảng). Nếu như thực tại – vốn vẫn bị ý niệm tư biện thường xuyên nhắc nhở phải tồn tại như một tư tưởng – bị tan rã, thì bỗng nhiên xuất hiện nhận thức là thực tại này đã chỉ tồn tại như một tư tưởng về thực tại. Phương pháp luận duy lý của khoa học xã hội đã bị bẻ gãy thông qua tương quan của nó với văn bản có sẵn.

Văn bản này gợi nên một tâm trạng cố hương tinh thần, tạo nên thái độ phục tùng tư tưởng xa lạ với khoa học, thay thế vào việc phân tích có phương pháp và sự lý giải mang tinh thần phê phán và duy lý cái tồn tại. Thay cho các tiêu chí lập luận và nhất trí trên cơ sở lôgich là tính cộng đồng duy cảm của những tín đồ. Điều đó tạo ra cho người trí thức cơ sở tâm lý để chấp nhận những sự điều khiển về nội dung đối với khoa học thông qua các thiết chế phi khoa học, và rốt cuộc là chờ đợi, bởi sự thống nhất mang tính hữu cơ đằng nào cũng sẽ được tri nhận trong một bóng tối thần bí vốn có sức toả sáng hơn là lý trí chia cắt. Sự ràng buộc tính hợp lý của khoa học với một bình diện tư tưởng khác đã chôn vùi những khả năng làm việc nội tại của nó mà không hề cần đến một sự cấm đoán nào.

Sự trấn áp của các thiết chế tác động thêm, và với một tinh hoa gần như bột phát của chủ nghĩa bình quân vốn là phần thực sự và duy nhất hoàn hảo của các chức năng hệ thống, sự trấn áp này theo năm tháng đối với đa số những người có liên quan có thể coi là hết sức bền bỉ, cho dù sự hiện diện của bạo lực không cần phải thường xuyên được nếm trải. Tuy nhiên sự trấn áp không tạo nên tiền đề cho thắng lợi, và nó không thể làm cho thắng lợi này trở nên trọn vẹn và lâu dài như thế trong nền văn hoá khoa học đang phát triển của thời đại chúng ta. Các cơ sở tâm lý xã hội của khoa học mácxít hiện thực với tư cách một chủng loại tinh thần bắt nguồn từ ý thức cộng đồng của một nền văn hoá tiền khoa học vốn dĩ thông qua sự sùng bái văn bản, một văn bản tuyệt đối, mà thâm nhập vào khoa học. Điều này không liên quan gì đến những ẩn dụ tôn giáo. Triết học và nhiều bộ môn khoa học xã hội – với tất cả những khác biệt giữa các chuyên ngành và giữa cả các cá nhân đại diện chúng – hoạt động với tư cách những khoa học biện hộ. Chúng tạo ra hệ tư tưởng, không chỉ trong nghĩa mà Marx dùng là ý thức sai trái một cách vô thức, mà là sự phản ánh đúng đắn về một thực trạng dường như lầm lẫn. Dù sao người ta cũng đã biết cách tự điều hành trên cơ sở những kết quả cho sẵn; và một khi ý thức trung thực bị đánh mất, mảnh đất màu mỡ của khoa học sẽ trở thành địa bàn cho những vụ hôi của. Cũng từ đó mà hình thành một thứ tâm lý quý phái của những trang cướp hiệp sĩ luôn tìm cách khoe khoang những kết qua cướp giật sống sượng từ các mảnh phác thảo lý luận rời rạc và tranh giành chúng một cách đầy ghen tị (…). Các chuyên ngành được quy về một văn bản mà chức năng phương pháp luận của nó đã bị tàn phá một cách hệ thống từ những năm hai mươi, văn bản mà giá như với hệ thống phương pháp duy lý của các khoa học tinh thần và xã hội cũng không thể nào thực hiện nổi chức năng đã được gán ghép cho nó. Tuy nhiên các văn bản kinh điển chỉ tạo nên cái khung cho sự lý giải tư biện về thực tại. Chúng hàm chứa quy luật. Theo nội dung khái niệm thì thực tại đã hoàn chỉnh và trở thành một tồn tại tinh thần trong lý luận. Nguyên lý tư biện này – các nhà mácxít cách mạng nhất của chủ nghĩa xã hội hiện thực trong thực tế là những môn đệ Hegel truyền thống – đã quy định tương quan giữa ý niệm và thực tại, một quan hệ mang tính cách bản thể luận. Không có gì xa lạ đối với siêu hình học hiện thực của chủ nghĩa xã hội thực tế bằng chủ nghĩa duy vật với tính ưu tiên thật sự của cái cụ thể đối với nguyên lý. Và không phải hơi thở của quyền lực, thói khoa trương cộng đồng đã làm tắt ngấm vẻ rực rỡ cảm tính của vật chất vốn sống động trong các khám phá tinh vi đến vô tận của khoa học tự nhiên. Bản thể học hiện thực thống soái các khoa học xã hội – những lời ca thán rằng triết học đã không giúp ích gì cho cái gọi là những ngành khoa học cụ thể do đó mà không bao giờ chấm dứt – đã phá hủy mối quan hệ giữa kinh nghiệm và lý thuyết trong các bộ môn khoa học xã hội. Quá trình cụ thể biến thành ví dụ, trở thành minh hoạ cho một tương quan được thiết lập bên ngoài khuynh hướng thực của nó. Việc tìm hiểu quá trình cụ thể đã bị loại bỏ ngay trên nguyên tắc. Thêm vào đó là sự cắt xén cố ý mang đầy tính định kiến. Một khi kinh nghiệm bị áp đặt thẳng thừng bởi một số ít nguyên lý tiên nghiệm, một hình ảnh tổng quát rõ rệt đầy sức lôi cuốn về thực tại sẽ xuất hiện, điều thực ra không thể nào đạt tới bằng các phương áp duy lý, và do vậy mà cũng xa lạ với khoa học. Các phương pháp lý luận và các bộ môn khoa học mới do lối thông tục hoá này mà cũng thường xuyên bị gạt ra rìa. Đương nhiên những bộ óc cẩn trọng hơn khổng thể chấp nhận một hệ phương pháp bản thể hoá đã có tự những thời xa xưa. Điều này dẫn tới việc thoá mạ triết học cũng như tất cả các bộ môn khoa học tinh thần và xã hội khác, và cướp đi từ nền văn hoá xã hội chủ nghĩa hiện thực phần tự ý thức điều hành duy lý của nó.

Nguyên lý bản thể luận của các khoa học xã hội nhằm thoả mãn cho nhu cầu nằm ở phía ngoài lý trí về một thứ quê hương tinh thần vốn dĩ đánh thức dậy những tình cảm đạo đức và đồng thời xoa dịu chúng. Điều đó dẫn tới một thái cực khác của nền móng siêu hình là chỗ dựa thực tế của nó. Tính chất tập trung hoá cao độ của hệ thống loại trừ các bình diện và các phân hệ thống đặc thù với những cấu trúc tinh thần riêng biệt trong việc biểu đạt các quá trình xã hội. Ý thức thực tiễn thường nhật chiếm vị trí thống soái. Cơ cấu của nó hình thành từ sự chia tách không trọn vẹn giữa khách thể và chủ thể tư duy. Chủ thể không kiến tạo các mô hình hợp lý được liên kết với nhau một cách phức hợp, mà ngụ lại ở bình diện cảm tính của thực tại. Toàn bộ trường ấn tượng không được lý giải ngăn cản sự phân biệt giữa tính mục đích luận của ý chí và sự định hướng, đánh giá nhân quả hợp lý đối với hiện thực. Chân trời thụ cảm thực tiễn thường nhật thiếu sự phân giải tuy nhiên chỉ có thể được thực hiện thông qua hệ thống tập trung. Nó phát sinh từ bình diện đạo lý và nhu cầu trực tiếp của ý thức vốn chỉ biết xử lý các khái niệm đối tượng có sẵn từ kinh nghiệm chưa được phân tích. Những phân giải tinh vi đối với thực tại chỉ có thể đạt tới thông qua các mô hình phương pháp của các hình thái duy lý khác nhau hiện lên như là một cái gì đó vô dụng đối với tư duy thực tiễn trực tiếp, cũng như việc Bacon đã bác bỏ cơ học và thiên văn học mới như là một thứ thông thái kinh viện thừa thãi. Ở đây hàm chứa nguồn gốc của thái độ thù địch kinh niên đối với khoa học trong bộ máy lãnh đạo chính trị của các xã hội xã hội chủ nghĩa hiện thực. Khái niệm dang dở về thực tại xuất phát từ nhu cầu trực tiếp và mang tính đạo đức đã làm nhân cách hoá hiện thực, cung cấp cho nó những nỗ lực mang tính hữu cơ và những giải pháp có mục đích, dường như có một chủ thể hoạt động đang vẫy gọi, tiến về phía chúng ta, song là một chủ thể khổng lồ, sáng tạo nên tất cả. Khái niệm đối tượng bị thu hẹp phù hợp với phạm trù thiếu phát triển trên phương diện văn hoá của chủ thể nhận thức. Chỉ còn có thể thấy chủ thể cảm tính riêng lẻ đang loay hoay với những mẩu vật liệu có sẵn của mình. Tính chất tổng hợp và đặc biệt phức tạp của nhận thức như là một quá trình giao tiếp xã hội không được ghi nhận. Điều này dẫn tới những hậu quả nghiêm trọng đốỉ với tổ chức xã hội của khoa học – nếu như việc tổ chức đó được tiến hành trong một lối hình dung thông tục hoá. Cũng đầy tai hoạ như thế là thái độ đối xử với các nhà khoa học, những người buộc phải làm việc trong một môi trường xã hội không thể nào nắm bắt một cách cụ thể cảm tính, thế nhưng lại được coi như là các chủ thể kinh nghiệm không được phép xét lại những thắng lợi với tư cách trí thức phê phán. Tuy nhiên khái niệm khách thể thực tiễn thường nhật tản mác không chỉ giới hạn lại ở một cái gì đó nằm trước giác quan của một cá nhân. Cái vốn có thông qua kinh nghiệm chỉ dẫn tới những đồng đẳng giữa các quá trình cá nhân không thể nào phân giải. Tính nhân quả, khuynh hướng và sự biến đổi hệ thống chỉ có thể hình dung được thông qua sự phủ định khái niệm vật thể kinh nghiệm chủ nghĩa. Nếu như giác độ kinh nghiệm không được phân giải trong một màng lưới tinh vi bao gồm những mô hình hợp lý, trường hợp ngược lại của tồn tại dưới dạng thuần túy cứ liệu sẽ xảy ra, có nghĩa là tồn tại ý niệm, sự áp đặt tư biện của tồn tại cảm quan lên một cấp độ thứ hai. Đó là những bản thể siêu hình. Chủ nghĩa kinh nghiệm thô thiển trở thành siêu hình học. Với khởi điểm giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội, ý thức nhu cầu trực tiếp của cách mạng và xã hội cộng sản sẽ tác động ngày một mạnh mẽ hơn. Điều đó làm xói mòn, và rốt cuộc triệt phá mạch lý luận thuần túy trong tác phẩm của Marx. Các luận điểm lý luận phổ biến vủa chủ nghĩa Mác được chắp nối lại với nhau trong một thứ siêu hình học hiện thực. Dưới hình thức đó, về mặt nguyên tắc đương nhiên chúng đã trở thành một yếu tố có chức năng hủy hoại đối với các ngành khoa học xã hội, không phụ thuộc vào những sức ép chính trị cụ thể được thực hiện qua mối tương quan chung.

Kể cả chủ thể cũng bị ý thức thực tiễn thường nhật khoanh vùng lại trong sự tồn tại trực tiếp của mình. Nếu như nó muốn vươn lên thành một chủ thể xã hội trong môi trường văn hoá và quá trình lịch sử, thì nó cũng chỉ tự khẳng định sự tồn tại trực tiếp của mình thêm một lần nữa. Nó trở thành “cộng đồng”, trở thành “quần chúng”, như một hình thức bề ngoài mà xã hội phải tạo ra cho mình, ví như một người nào đó thì cần phải có một đôi giày có hình thù nhất định vậy. Cá nhân riêng lẻ tự khẳng định mình một lần nữa với tư cách “đồng chí”, qua đó mà cơ cấu xã hội khách quan của phạm vi hành động được cung cấp một hình thức cảm tính. Phát sinh từ đó là là một phong cách đạo đức đầy tính điệu bộ trong tất cá những cách đặt vấn đề xã hội học. Cá tính cảm quan muốn nghiệm trải sự xã hội hoá của mình, vượt qua giới hạn trực tiếp của bản thân để trở thành chủ thể xã hội. Tính cảm quan của một cái gì đó không thể trực tiếp cảm nhận được làm xuất hiện cả một hệ thống thần bí hoá sẽ trở nên bịt bùng ở tất cả những nơi mà bề dày từng trải của cá nhân buộc phải lép vế. Tình chất thần bí của chủ thể lịch sử được hình dung theo phương thức hữu cơ cần đến sự cưỡng chế và tạo ra sự cưỡng chế này. Các cá nhân riêng lẻ – ở đây chỉ bàn đến trí thức khoa học xã hội – bị áp đặt bởi những đòi hỏi hoàn toàn xa lạ với khoa học vê đức trung thành, lòng biết ơn (việc học hành nghiên cứu do nhân dân đài thọ, vị trí giảng dạy do Đảng sắp xếp và đảm bảo v.v.), và trước hết là bị ràng buộc trong một quan hệ mang tính chất phục dịch đối với thực tiễn. Khái niệm thực tiễn tuy nhiên lại chỉ là nội dung của một ý thức thực dụng thường nhật tiền khoa học thống soái trên bình diện chính trị. Càng tiệm cận với cơ cấu của chủ thể văn hoá, cho dù với ý nguyện tốt đẹp nhất, nhà khoa học xã hội càng tự đánh mất mọi suy tư về bản thân với tư cách là nhà lý luận. Hoạt động tự điều chỉnh của nhà tư tưởng ngược lại tạo nên một khía cạnh kinh nghiệm khác hẳn với tương quan phổ biến. Kết quả nảy sinh từ đó là: Các bình diện chuyển hoá tinh vi của chủ thể cá nhân cũng như chủ thể xã hội với quan hệ của thế giới vật thể có được từ kinh nghiệm và sự chuyển hoá các mối tương quan đã bị bái vật hoá trọn vẹn. Phù hợp với sự thần bí hoá chủ thể mang tính đạo đức và điệu bộ là tính siêu hình của quy luật. Văn bản như vâỵ sẽ trở thành tín điều, tri thức trở thành đạo luật, và tư duy chỉ còn sản sinh một logich tượng trưng, bởi nó chỉ còn tiếp nhận đối tượng của mình dưới những dạng thức phi lý tính.

IV.

Những vấn đề chung vừa được tóm lược ở trên của khoa học xã hội trong chủ nghĩa xã hội hiện thực bắt nguồn từ cơ cấu văn hóa, hay – nếu như người ta có thể nói như vậy – từ tâm lý của phong trào xã hội chủ nghĩa cách mạng, và do đó mà cũng có thể nhận chân ngay từ tư tưởng của Marx. Vị trí đặc thù của Marx trong lịch sử triết học và lý luận xã hội châu Âu được quy định bởi thể nghiệm nhằm dung hoà giữa hai mạch tư tưởng căn bản nhất có trước đó. Mạch thứ nhất bao hàm việc xây dựng lực lượng sản xuất tinh thần và vật chất của sức lao động con người. Nó xuất phát vào cuối thế kỷ 18 từ nguyên lý hoàn thiện không ngừng cùa tri thức, của các ngành công nghiệp, của hiến pháp, pháp luật, của giáo dục, và có chức năng cải biến ngoại vật, kể cả đối với tự nhiên bên ngoài cũng như thiên tính bên trong của con người luôn phát triển theo những hệ thống xã hội thường xuyên trở nên hoàn chỉnh hơn của luật pháp, của nền sản xuất vật chất v.v. Đối ngược lại các quan niệm văn hoá loại này là mạch tư tưởng lấy con người cảm tính làm trung tâm, soi rọi những mặt trái đau khổ của tiến bộ xã hội và hướng tới việc cải tạo các hệ thống và mối ràng buộc khách quan đè nặng lên chúng sinh theo những đòi hỏi giản dị của tinh thần bình đẳng và bác ái. Khuynh hướng này bắt nguồn ngay từ các phong trào thần bí mang tính chất bình dân ở thời kỳ trung cổ và tiền hiện đại. Nó ngày càng nhấn mạnh bình diện xúc cảm trong chủ thể như là điều kiện tiên quyết của một công cuộc xã hội hoá tốt đẹp, có nghĩa là lấy Pascal chống lại Descartes, Rousseau chống lại Voltaire, và vào thế kỷ 19 là chủ nghĩa xã hội của Fourier và Owen chống lại cơ chế thị trường và chế độ tư hữu. Ở đoạn phân tích về Hodgskin trong “các lý thuyết về giá trị thặng dư”, Marx đã viết rằng những người xã hội chủ nghĩa “đặt trọng tâm vào chủ thể, hay có thể nói là vào tính chủ quan trong chủ thể, đối ngược lại với khách thể”. Cũng liên quan đến mạch tư tưởng này là các lý luận về xã hội hiện đại như là một thời kỳ phát triển của chủ thể thông qua sự đối tượng hoá đến mức độ tha hoá của nó.

Mục đích thực sự của học thuyết Mác là đem đến bằng chứng rằng sự hoàn thiện không ngừng lực lượng sản xuất của lao động (không chỉ các hình thái nhận thức) sẽ dẫn các hệ thông xã hội thường xuyên hoạt động hoàn hảo hơn và ngày càng mang tính độc lập hóa cao độ tới một sự biến đổi cơ cấu, thông qua đó mà quay về với chủ thể trong các mối tương quan bình đẳng va bác ái. Xã hội được cụ thể hóa với tư cách một cộng đồng cảm quan. Marx đã tư duy tổng hợp hai mạch luận chứng rất khác nhau, một đằng mang tính nhân quả – hợp lý, một đằng mang tính đạo đức – hiệu triệu. Một đặc tính cố hữu của chủ nghĩa Mác là sự tổng hợp này sẽ rơi vào khủng hoảng của sự kiểm chứng lịch sử một khi nó được ứng dụng trong thực tiễn. Cái gọi là chủ nghĩa Lenin là sự đẩy lệch tổng hợp ý niệm của Marx sang yếu tố cộng đồng vô điều kiện, với mọi hậu quả của nó trong tương quan với các hệ thống chuyển hóa tinh vi của xã hội ở thế kỷ 20. Thuộc vào đó là việc xóa bỏ tư hữu trong công nghiệp đã kéo theo tác động làm sụp đổ các hệ thống điều tiết của hành động xã hội khách quan như luật pháp và quy luật giá trị. Thuộc vào đó là là ý niệm về nền dân chủ trực tiếp với tư cách là nên chuyên chính của nhân dân triệu lần dân chủ hơn so với chế độ cộng hòa dân chủ – tư sản tốt đẹp nhất và những luận điểm tương tự khác. Đúng là tư tưởng của Lenin đã tiếp thu phần tự ý thức thực sự của Marx, trong khi đó nhà lý luận điển hình cùng thời khác là Kautsky lại gạt bỏ nó. Bản thân Marx coi cốt lõi của hành động cách mạng là ở chỗ giai cấp vô sản dần dần “tước đoạt” các tư liệu sản xuất của giai cấp tư sản, như “Tuyên ngôn” năm 1848 đã nêu ra và như bản phê phán cương lĩnh vào năm 1875 đã khẳng định lại. Đồng thời Marx lại đem đến một sự dung hòa cho tư tưởng của mình thông qua việc quan niệm quá trình thay đổi hình thái cách mạng thực tế như một giai đoạn lớn của lịch sử văn minh kéo dài từ một đến hai thế kỷ, với các tiến bộ và thoái bộ, một quá trình lâu dài và đầy chông gai như ông nói. Dĩ nhiên diễn biến thực tế của khởi điểm cách mạng đã được Marx hình dung hoàn toàn theo khuôn mẫu của Cách mạng Pháp mà ông đã dày công nghiên cứu từ các biên bản nghị viện vào thời kỳ ông sống ở Paris năm 1844. Marx đánh giá cuộc cách mạng như một quá trình liên tục từ 1789 đến khi xuất hiện khả năng lựa chọn giữa Napoleon và Babeuf. Nếu như vào năm 1789 nền chấp chính của giai cấp đại tư sản đã thắng thế thì với một trình độ sản xuất cao của tư bản, chiến thắng nhất định sẽ thuộc về giai cấp vô sản, giai cấp do chính tư bản sản sinh và tập hợp lại.

Việc gắn liền toàn bộ vấn đề giải phóng của xã hội hiện đại tư sản từ thế kỷ 19 với cương lĩnh của phái cộng sản – bình dân hình thành vào giai đoạn cuối của Cách mạng Pháp và đường lối tư tưởng đảng và cách mạng của Blanquis đã đặt tư duy tiến hóa luận – nhân quả của Marx vào truyền thống của ý niệm cộng đồng trên căn bản mang tính không tưởng tiền hiện đại. Thông qua đó và dường như được phong trào vô sản thực tế của thế kỷ 19 xác nhận, yếu tố đạo lý đã xâm nhập vào chủ nghĩa Mác như một tiêu chí chính trị và xã hội trọng yếu. Song song từ các nguồn gốc lý luận của Marx và từ trào lưu xã hội chủ nghĩa đã hình thành nên sự bất đồng đều lịch sử đặc thù tạo ra sức cuốn hút của phong trao vô sản mácxít (sự hoà quyện giữa các đối cực tiến bộ vật chất và hành động giải phóng bừng cháy của trái tim anh hùng), cái trên thực tế chính là căn nguyên khủng hoảng phổ biến của phong trào này và lý luận của nó. Tính chất bất đồng đêu nội tại này cũng đã dẫn tới sự suy tàn, và rốt cuộc là sự sụp đổ toàn diện trong hiện tại của các xã hội xã hội chủ nghĩa hiện thực.

Khái niệm bình đẳng cộng sản chủ nghĩa – đương nhiên được tuyên cáo như là quan niệm duy nhất đoạn tuyệt triệt để với nền văn minh tư sản – bắt nguồn từ một loạt những nguyên lý tiền hiện đại chẳng hạn đã được tổng kết theo phương pháp giáo khoa thư trong tác phẩm của Bunarroti về chủ nghĩa Babeuf. Quá trình xã hội hóa được tiến hành trên cơ sở tình cảm của tinh thần tương trợ và lòng cảm thông, bởi chưng “sự cân bằng của cải có nguồn gốc trong sự bình đẳng giữa các giác quan và nhu cầu của chúng ta”. Khái niệm cộng đồng tiền tư sản như vậy được coi như là mô hình xã hội cần vươn tới. “Nếu như các gia đình là những mô hình đầu tiên của xã hội thì chúng là bằng chứng hùng hồn nhất cho quyền bình đẳng đã được đề cập đến. Ở đó quan hệ bình đẳng là cơ sơ đảm bảo cho tính dịu dàng của những người cha, sự hoà thuận và hạnh phúc của nhũng đứa con”. Trong các lý luận của Marx về quan hệ giữa Đảng tiên phong và quần chúng vô sản, về hạt nhân lãnh đạo tư tưởng của Đảng v.v., hệ tư tưởng tiền hiện đại này đẫ được tiếp diễn và thăng hoa thành những sơ đồ thuần lý. Vấn đề quyết định là mối liên kết và tính năng động của xã hội phi tư sản được hình dung từ các xuất phát điểm hiện đại. Của cải vật chất sẽ đầy ắp một khi mỗi người đều lao động, thậm chí chỉ phải lao động ít hơn, song trước hết là bởi vì “cảm giác hạnh phúc, tình yêu tổ quốc, quan hệ bình đẳng và một phương thức chính trị thông thái sẽ làm nên những điều kỳ diệu trong trái tim con người” (Bunarroti, “Cuộc nổi loạn vì bình đẳng”, 1828). Babeuf cũng đặt ra vấn đề: “Điều gì sẽ xảy ra với các thành quả của sự khéo léo, việc tiết kiệm thời gian và tinh thần sáng chế?”. Sự trỗi dậy trên phương diện đạo đức của con người sau khi xóa bỏ chế độ tư hữu sẽ làm phục hưng một thứ tình yêu Helvetius mới, và bởi chỉ những khát vọng tự nhiên, chứ không phải các nhu cầu xa xỉ cần được thỏa mãn, “lao động của những người liên hội” (một khái niệm của Babeuf được Marx dùng lại ở “Tư bản”) với một hao phí thời gian thấp hơn trong tương lai sẽ tạo nên nhiều của cải hơn là dưới quan hệ tư bản.

Marx không kế thừa truyền thống này một cách trực diện. Ông khẳng định, như ông diễn tả, “sứ mạng văn minh của tư bản”, ông đánh giá khoa học như một lực lượng sản xuất, thông qua đó mà sức lao động trực tiếp tách khỏi cơ chế sản xuất với tư cách một thế lực điều khiển trí tuệ và giao tiếp. Tuy nhiên trong tương quan với các chủ thể xã hội mà hình thái xã hội mới đã giải tỏa, với giai cấp vô sản và các hình thức hoạt động của nó, trong tương quan với các giai đoạn biến đổi từ chủ nghĩa tư bản sang chủ nghĩa xã hội, giai đoạn chuyên chính vô sản, những yếu tố chính trị – đạo đức khởi thủy của lý thuyết xã hội cộng sản đã thâm nhập vào học thuyết của Marx. Trong trường hợp đem ra ứng dụng chúng sẽ chẳng thể sản sinh một cái gì hơn là “chủ nghĩa xã hội hiện thực”. Tính chất mâu thuẫn ở tư duy của Marx là biểu hiện của sự bất đồng đều thời gian trong cùng một giai đoạn phát triển của nền văn minh hiện đại. Ở các xã hội xã hội chủ nghĩa hiện thực, tính bất đồng đều thời gian giữa các yếu tố chênh lệch thuộc về những trào lưu và giai đoạn khác nhau trong ý thức tiến bộ và giải phóng châu Âu đã được triển khai trên những điểm trọng yếu. Trong tương quan này trước hết phải lưu ý tới việc hủy bỏ cơ chế pháp định trong các hoạt động điều tiết xã hội. (Điều này bắt nguồn từ nguyên lý tiền hiện đại mà theo đó cả cộng đồng và thần dân đều cùng tuân thủ một nguyên tắc đạo đức, chưa hề liên quan tới các vấn đề như đặc quyền, sự lạm dụng quyền lực, tệ tham nhũng). Trong một ý nghĩa gián tiếp hơn, tính bất đồng đều thời gian này bộc lộ ở các khuynh hướng phong kiến hóa sức lao động, làm khánh kiệt tiềm năng ở mọi lĩnh vực đời sống, kể cả trên bình diện đạo đức của “liên hội những người sản xuất tự do”. Gốc rễ thật sự của xã hội mới, yêu sách mang tính cách đạo đức về tự do thông qua việc thiết lập sự bình đẳng, chứ không phải là sự đòi hỏi quyền bình đẳng tư sản thông qua tự do cá nhân, đã bị triệt tiêu ngay từ trước lúc thực hiện. Và như vậy từ một giai đoạn khủng hoảng nhất định, việc định hướng theo những chuẩn mực pháp quy của nên văn minh tư sản đã hiện lên như một tiến bộ thật sự, bởi những phần căn bản trong quan niệm xã hội và cơ cấu tồn tại dưới dạng vẻ phát triển hậu tư sản sự thật ra chỉ là biểu hiện của quan niệm tiền hiện đại về công cuộc giải phóng. Đây chính là nơi đến của không tưởng trong hiện tại. Thật bi kịch là giới trí thức đối lập, vốn có công đưa đến tiến bộ trong việc thiết lập cơ chế pháp định và nền dân chủ “tư sản”, khi bản thân tiến bộ này xuất hiện thì lại khinh bạc coi nó như một sự tụt lùi lịch sử, và như vậy đã nhầm lẫn về con đường và ý nghĩa của cuộc cách mạng do chính họ khởi phát.

Tính bất đồng đều thời gian có ý nghĩa nguyên tắc trong bản thân hình thái xã hội xã hội chủ nghĩa hiện thực – chứ không phải sự hăm dọa của thế giới tư sản cứ tồn tại dai dẳng một cách đáng ngạc nhiên – dẫn tới sự thiếu ăn khớp giữa tất cả các lĩnh vực đời sống quan trọng của xã hội này: Các nghành khoa học – Quá trình trao đổi chất của xã hội – Chuẩn mực pháp lý – Chính trị. Sự khoa trương lý luận đầy ảo tưởng đối ngược với các quá trình thực tế đang diễn ra. Người ta vẫn nói rằng chủ nghĩa xã hội đã xuất hiện quá sớm trong một thế giới còn do tư bản chiếm ngự. Thế nhưng điều ngược lại mới đúng. Chủ nghĩa xã hội đã thử thực hiện một không tưởng từ đầu thế kỷ 19 trong một nền văn minh phát triển cao. Yếu tố chậm chễ này cùng với những phương châm và thành quả mà hiện tại không còn để tâm đến nữa được thể hiện trong các biện pháp kinh tế và chính sách xã hội thiện chí song vô vọng của CHDC Đức. Sự không ăn khớp giữa các lĩnh vực xã hội làm méo mó chức năng và vị trí của mỗi một lĩnh vực này đối với lĩnh vực kia. Trong các ngành khoa học thì khoa học xã hội đã buộc phải nếm trải điều này một cách cao độ. Các xu hướng phong kiến hóa sức lao động diễn ra ỏ đây một cách hiển nhiên. Tình bất đồng đều thời gian và sự không ăn khớp lẫn nhau (chẳng hạn như chính trị và luật pháp hoạt động ở một giai đoạn lịch sử khác so với kỹ thuật và cơ cấu xã hội) đã tác động đặc biệt bất lợi đối với khoa học. Thông qua việc ưu tiên cho những động cơ cộng sản chủ nghĩa thô thiển hóa, xã hội xã hội chủ nghĩa hiện thực đã tách rời sức lao động của con người khỏi sự phát triển bùng nổ của khoa học. Xã hội này thất bại bởi đã không thể hòa nhập được với việc xây dựng những hình thái duy lý tự trị và sáng tạo.

Từ sự bất đồng đều thời gian giữa các yếu tố cơ cấu của xã hội mà hình thành nên nhiều đặc thù của thế giới xã hội chủ nghĩa hiện thực. Cơ sở xuất phát của chúng trước hết là những yếu tố tiền hiện đại, và thông qua sự cọ xát giữa các bộ phận không ăn khớp với nhau, cái tĩnh đã áp đảo cái động trong hình thái văn minh này. Gắn liền với bản chất tĩnh của thực tại là thói khoa trương tư tưởng về tiến bộ lịch sử như là một tâm thái hy vọng về tương lai, dường như người ta không sống trong thực tại mà chỉ có thể sống trong tính lý tưởng của sự sùng bái đạo lý được vẽ lên như một thứ viễn cảnh. Mối cưỡng chế này dẫn đến chủ nghĩa hiện thực của trí tưởng tượng thông qua việc phân lìa giữa yếu tố thực tiễn và tinh thần của xã hội, sự phân lìa trong mỗi một kinh nghiệm sống. Trí tưởng tượng thăng hoa qua tính duy lý biểu tượng của khoa học xã hội đóng một vai trò trọng yếu cho bản thân khoa học này. Chủ nghĩa hiện thực của trí tưởng tượng thể hiện trong sự cắt chia giữa văn bản và hoạt động phân tích, giữa tính chất siêu hình của xã hội mới và sự tái lập mang tính phê phán – logich của nó thông qua các bộ môn khoa học chuyên ngành. Đó là chiến thắng của trạng thái đối với quá trình. Tính cộng đồng tiền hiện đại bị áp đặt thành một thứ quan hệ bình quân, có nghĩa là sự bất bình đẳng ở dạng thô bỉ nhất. Sự khuynh loát của ý thức thường nhật thiếu năng lực lý giải trong việc xây dựng các thiết chế xã hội đã biến nó từ một yếu tố khủng hoảng tiềm tàng của xã hội trở thành công cụ thống trị hiếu chiến đầy tai hoạ mà nội dung tinh thần cũng như các biểu hiện ngôn từ đã vượt sang ranh giới của lĩnh vực phiêu lưu. Nơi đến của không tưởng là sự bất đồng đều thời gian tuyệt đối nhằm bỏ qua xã hội hiện đại bằng những hình thái sống tiền hiện đại.

Trương Hồng Quang dịch từ nguyên bản tiếng Đức 

VIETNAMESISCHE VERTRAGSARBEITER_INNEN DER DDR SEIT DER DEUTSCHEN WIEDERVEREINIGUNG

🇩🇪 VIETNAMESISCHE VERTRAGSARBEITER_INNEN DER DDR SEIT DER DEUTSCHEN WIEDERVEREINIGUNG – Gespräch mit Frau Prof. Dr. Karin Weiss, ehemalige Intergrationsbeauftragte des Landes Brandenburg 

Interviewreihe zur Geschichte der vietnamesischen Migration nach Deutschland (#04) 

Aus den Inhalten des Gespräches:

00:00 Begrüßung und Vorstellung des Gastes

03:19 Erfahrungen als Sozialarbeiterin in Haifa und Doktorandin an der Universität Tel Aviv und Forschungsarbeiten an der Fachhochschule Potsdam

07:36 Exkurs über die Unterschiede der Arbeitsmigration in der alten Bundesrepublik und der ehemaligen DDR

16:33 Rechtlicher Status und wirtschaftlich-soziale Situation der DDR-Vertragsarbeiter vor und nach der Wende

27:23 Bemühungen um das Bleiberecht für die DDR-Vertragsarbeiter, u.a. über die besonderen Verdienste von Frau Almuth Berger, der ehemaligen Ausländerbeauftragten der DDR und später des Landes Brandenburg 

29:00 Zur Alltagsgeschichte der vietnamesischen Vertragsarbeiter seit der deutschen Einheit 

53:07 Zur heutigen Situation der vietnamesischen Vertragsarbeiter

57:10 Über die 2. Generation und die Perspektive der vietnamesischen Community in Deutschland  

LEBEN MIT CORONA – PODCAST AUF VIETNAMESISCH AUS BERLIN
FOLGE 19, SONNTAG 04.10.2020
Fragesteller: Trương Hồng Quang

🇻🇳 CÔNG NHÂN HIỆP ĐỊNH VIỆT NAM THỜI CHDC ĐỨC TỪ KHI NƯỚC ĐỨC THỐNG NHẤT – Trò chuyện với GS. TS. Karin Weiss, nguyên Đặc phái viên Hội nhập Bang Brandenburg

Chuỗi phỏng vấn về lịch sử di dân của cộng đồng Việt Nam ở Đức (#04)

Các nội dung chính của buổi trò chuyện:

00:00 Giới thiệu về khách mời của chương trình

03:19 Các trải nghiệm công tác xã hội tại Haifa và thời gian nghiên cứu sinh Tiến sỹ tại Đại học Tel Aviv, hoạt động nghiên cứu tại Đại học Potsdam

07:36 Khác biệt và tương đồng trong chính sách nhập cư lao động giữa CHLB Đức cũ và CHDC Đức

16:33 Tình trạng pháp lý và hoàn cảnh kinh tế – xã hội của công nhận hiệp định Việt Nam trước và sau khi nước Đức thống nhất

27:23 Các nỗ lực dành quyền cư trú cho công nhân hiệp định CHDC Đức, các đóng góp đặc biệt của bà Almuth Berger, nguyên Phái viên Ngoại kiều của CHDC Đức và về sau của Bang Brandenburg

29:00 Đời sống của công nhân hiệp định Việt Nam từ khi nước Đức thống nhất 

53:07 Tình hình hiện nay của công nhân hiệp định Việt Nam đang sinh sống ở Đức

57:10 Thế hệ thứ hai và tương lai của cộng đồng Việt Nam ở Đức 

SỐNG CHUNG VỚI CORONA – PODCAST TIẾNG VIỆT TỪ BERLIN
KỲ 19, CHỦ NHẬT 04.10.2020
Người đặt câu hỏi: Trương Hồng Quang

Jürgen Habermas, 30 năm sau: Cơ hội thứ hai – Bước ngoặt trong chính sách châu Âu của Merkel và quá trình thống nhất nước Đức

Jürgen Habermas trong lần giảng bài tại Đại học Frankfurt vào ngày 19.6.2019, một ngày sau khi ông tròn 90 tuổi (Ảnh chụp từ màn hình: THQ)

Trước thềm kỷ niệm 30 năm ngày thống nhất nước Đức, Jürgen Habermas, triết gia Đức quan trọng nhất hiện còn sống, người được mệnh danh là “Hegel của CHLB Đức”, đã cho công bố bài viết có tiêu đề như trên ở tờ nguyệt san “Blätter für deutsche und internationale Politik” (“Tạp chí Chính trị Đức và Quốc tế”), số 09/2020. 

Bài viết dài 16 trang in của nhà triết học năm nay đã 91 tuổi đưa ra một đánh giá tổng quan về quá trình thống nhất nước Đức trong 30 năm qua (1990-2020) từ giác độ của cuộc khủng hoảng hiện tại do đại dịch Covid-19 mang lại và từ cột mốc của diễn biến chính trị gần đây nhất mà ông gọi là “bước ngoặt trong chính sách châu Âu” của Thủ tướng Đức Angela Merkel.

Những ai theo dõi các bài phân tích và bình luận chính trị của Habermas trong khoảng hơn mười năm trở lại đây – kể từ giai đoạn khủng hoảng tài chính và ngân hàng khởi đầu vào năm 2007 – đều biết rõ về quan điểm phê phán của tác giả đối với chính sách thắt chặt tài khoá của chính phủ Đức mà đại diện tiêu biểu là Thủ tướng Merkel và cựu Bộ trưởng Tài chính Wolfgang Schäuble, đặc biệt được thể hiện trong thái độ cứng rắn đối với các quốc gia “con nợ” của vùng phía Nam EU.

Việc “chỉ qua một đêm” Thủ tướng Đức đã quyết định bắt tay hợp tác với Tổng thống Pháp Macron và thông qua thoả hiệp lịch sử tại Hội nghị Thương định mới đây của EU về việc đưa ra các gói cứu trợ chung, theo Habermas, đã mở ra một triển vọng mới cho Liên minh châu Âu vốn đang tiềm tàng nguy cơ sụp đổ.

Một trong những điều kiện để có được bước đột phá quan trọng nhất này trong quá trình hội nhập EU kể từ mốc Hiệp ước Maastricht chính là sự ly khai của Vương quốc Anh. Tuy nhiên nguyên nhân thực sự, điều bí ẩn nằm đằng sau quyết định thay đổi chính sách triệt để của Merkel, theo phân tích của bài viết, lại có liên quan sâu xa đến quá trình thống nhất nước Đức trong 30 năm qua và các hệ luỵ của nó.      

Có lẽ một trong những ý tưởng gây “sốc” nhất của tác giả, đặc biệt vào đúng dịp lễ lớn đang diễn ra, là nhận định của Habermas cho rằng việc thống nhất giữa hai nhà nước Đức đã dựa trên một tiền đề hiến pháp sai lầm, tức là điều 23 của Bộ luật cơ bản (Grundgesetz). Điều 23 này sở dĩ được đưa ra trong Luật cơ bản của CHLB Đức (cũ) là để làm tiền đề cho việc sát nhập trở lại của Bang Saarland mới tách rời khỏi Đức 4 năm trước đó mà trên căn bản cùng chung định chế chính trị, kinh tế với các Bang Tây Đức còn lại. Việc sát nhập (Beitritt) nước CHDC Đức hơn bốn thập kỷ sau đó vào thể chế hiện hành CHLB Đức đã tước đi cơ hội lịch sử để hai miền nước Đức có thể cùng kiến tạo một Hiến pháp chung, khởi đầu cho một ý thức chính trị bền vững về một sự thống nhất quốc gia tự nguyện.     

Sau khi Bức tường Berlin sụp đổ, bóng ma của nguy cơ tái xuất của một thứ “Vương quốc Đức” ở giữa trung tâm lục địa, tức một “cường quốc tầm trung” (Mittelmacht) có từ thời Hoàng đế Wilhelm Đệ Nhị – quá lớn để đảm bảo một tiến trình hội nhập hoà bình và quá bé để có thể trở thành một thế lực bá chủ – đã khiến cho các nước láng giềng châu Âu phải lo ngại. Thủ tướng Đức Helmut Kohl lúc đó – trên phương diện sách lược đối ngoại – đã “mua” sự tái thống nhất của nhà nước dân tộc Đức bằng quyết định từ bỏ đồng tiền D-Mark và đặt tương lai của nước Đức thống nhất trong khối thịnh vượng chung EU và đồng tiền Euro. Hay nói một cách khác, Hiệp ước Maastricht (1992) như một nền tảng của quá trình hội nhập châu Âu cũng chính là hệ quả và đồng thời là điều kiện của việc thống nhất hai miền Đông và Tây Đức. 

Tuy nhiên quá trình thống nhất nội tại của hai nhà nước Đức ở các giai đoạn tiếp theo đã không nhất thiết tạo ra hiệu ứng tích cực đối với mục tiêu hội nhập của châu Âu.   

Trong bài viết Habermas dành phần lớn dung lượng cho việc soi chiếu hai con đường phát triển khác nhau của hai nhà nước Đức từ sau khi kết thúc Chiến tranh thế giới thứ 2 cho đến thời điểm thống nhất, và đặc biệt tập trung vào phân tích quá trình thống nhất diễn ra trên thực tế từ năm 1990 cho đến nay. Khuôn khổ của một bài lược thuật không cho phép đi sâu vào các phân tích của tác giả về những cột mốc khác nhau trong lịch sử của nước CHLB Đức cũ, từ chính sách hướng Tây và đồng thời phục hồi vai trò của các tầng lớp tinh hoa Đức Quốc Xã trên hầu hết mọi vị trí quyết định của bộ máy chính trị, tư pháp, an ninh vào thời Thủ tướng Konrad Adenauer, qua phong trào phản kháng 68 đến chính sách đối thoại với khối Đông Âu từ thời Thủ tướng Willi Brandt v.v. cũng như về lịch sử đặc thù của CHDC Đức xuyên suốt thời kỳ chiến tranh lạnh và đối đầu hệ thống. 

Điểm khác biệt giữa hai miền Đông và Tây Đức trong tương quan với di sản Đức Quốc Xã là ở CHLB Đức cũ, với vai trò quyết định của xã hội dân sự, trải qua rất nhiều xung đột đã từng bước hình thành một công luận độc lập với định hướng tới các giá trị dân chủ và nhà nước pháp quyền, trong lúc ở CHDC Đức, mặc dù có một hệ tư tưởng chống phát xít được áp đặt từ trên xuống, đã không tồn tại một công luận chính trị cho phép các luồng quan điểm chà xát với nhau để đi tới đồng thuận. Quá trình thống nhất giữa hai nhà nước Đức đã không dẫn tới hệ quả hình thành một công luận mới ở khu vực Đông Đức trước đây, mà ngược lại người dân ở đó đã bị „tước đoạt“ các thiết chế truyền thông của mình thông qua việc hầu hết các tờ báo, đài phát thanh, truyền hình đã được các nhà đầu tư từ Tây Đức mua lại và đặt giới quyền của các Tổng biên tập từ Tây Đức. Đi tiếp một bước nữa, truyền thông Tây Đức tập trung vào việc hạ bệ các nhà văn và trí thức Đông Đức mà tác phẩm của họ là kết tinh các trải nghiệm đời sống hàng ngày của người dân Đông Đức cho đến thời điểm đó. Stefan Heym, Christa Wolf, Heiner Müller v.v. – những tên tuổi trước đây còn được tung hô ở CHLB Đức cũ, nay bị coi là những kẻ đồng lõa và tay sai của hệ thống an ninh Stasi. Hệ quả là, như ý kiến gần đây của Klaus Wolfram, một trong những lãnh tụ của phong trào phản kháng „Neues Forum“ (Diễn đàn mới) thời CHDC Đức được Habermas trích dẫn là „đối thoại trên phạm vi xã hội, ý thức chính trị, ký ức xã hội, tất cả những khả năng để đạt tới một sự đồng thuận xã hội mà đông đảo người dân vừa giành được đã bị thay thế bởi việc phế truất quyền dân sự và thói dạy dỗ kẻ cả.“    

Tất cả các chi tiết như vậy là những tấm khảm tạo nên bức tranh về sự trỗi dậy của AfD („Giải pháp cho nước Đức“) trên chính trường Đức, song song với các vụ khủng bố phát xít và phong trào bài xích người nước ngoài, phân biệt chủng tộc, đặc biệt diễn ra trên khu vực Đông Đức. Trong tương quan này, Habermas nhận định với AfD lần đầu tiên trong lịch sử CHLB Đức ở phía hữu của Union (tức hai Đảng CDU – Liên minh Dân chủ Thiên chúa giáo – và CSU – Liên minh Xã hội Thiên chúa giáo) một đảng phái chính trị với chủ nghĩa dân tộc cực đoan và tinh thần phân biệt chủng tộc đã tự khẳng định, như một hệ quả bùng phát của các mâu thuẫn không được giải tỏa trong quá trình thống nhất của hai nhà nước Đức.  

Tuy nhiên cái mới và có thể nói là „thông điệp lạc quan“ của Jürgen Habermas trong bài tiểu luận này là đánh giá của ông cho rằng giới cầm quyền hiện tại của CHLB Đức, trước hết là cá nhân Thủ tướng Merkel, đã nhận diện rõ mối nguy cơ này. Trên phương diện đối nội, điều này thể hiện qua thái độ kiên quyết với AfD sau sự kiện khủng hoảng chính trị tại Nghị viện Bang Thüringen vào đầu năm nay ở Erfurt. Thay vào xu hướng tranh thủ những „người dân lo âu“ và cử tri của AfD như từ trước tới nay, các đảng cầm quyền bảo thủ CDU/CSU đã chính thức công nhận sự tồn tại của một chính đảng tồn tại ở cánh hữu của mình và đấu tranh, phê phán nó không khoan nhượng trong phạm vi của thể chế dân chủ. Trên phương diện chính sách châu Âu đấy là bước ngoặt có tính chất „hệ hình“, thúc đẩy tiến trình hội nhập châu Âu một cách toàn diện, và không chỉ theo đuổi một đường lối dân tộc chủ nghĩa về kinh tế dưới vỏ bọc mang tính từ chương của các phát ngôn thân thiện với châu Âu.

Như đầu đề của bài viết, Habermas nhận định đây là một cơ hội thứ hai để hoàn thành việc thống nhất nước Đức và đồng thời thúc đẩy sự hội nhập của châu Âu, trên cơ sở đó khắc phục các hậu quả kinh tế của đại dịch cũng như đẩy lùi trào lưu chính trị cực hữu. Và cơ hội thứ hai này, theo Habermas, chỉ còn tồn tại trong ít tháng nữa, ở Brüssel và kể cả ở Berlin.          

Tài liệu đọc thêm:

Jürgen Habermas, “Những thương tổn do lí trí gây nên có chăng chỉ có thể do lí trí hàn gắn được mà thôi”

https://drtruong.wordpress.com/2014/03/26/jurgen-habermas-nhung-thuong-ton-do-li-tri-gay-nen-co-chang-chi-co-the-do-li-tri-han-gan-duoc-ma-thoi/

© Trương Hồng Quang tổng thuật (03.10.2020)

PHẦN 2 CUỘC TRÒ CHUYỆN VỚI CỰU THÀNH VIÊN NHÓM „MORITZBURGER“, THẦY GIÁO DẠY TIẾNG ĐỨC LÊ ĐỨC DƯƠNG

🇩🇪 Teil 2 des Gespräches mit dem Deutschlehrer LÊ ĐỨC DƯƠNG (Jahrgang 1942, ehemaliger „Moritzburger“)
Interviewreihe zur Geschichte der vietnamesischen Migration nach Deutschland (#03) 
LEBEN MIT CORONA – PODCAST AUF VIETNAMESISCH AUS BERLIN
FOLGE 18, SONNTAG 13.09.2020
Fragesteller: Trương Hồng Quang

🇻🇳 Phần 2 cuộc trò chuyện với Thầy giáo dạy tiếng Đức LÊ ĐỨC DƯƠNG (sinh năm 1942, cựu thành viên nhóm „Moritzburger“)
Chuỗi phỏng vấn về lịch sử di dân của cộng đồng Việt Nam ở Đức (#03)
SỐNG CHUNG VỚI CORONA – PODCAST TIẾNG VIỆT TỪ BERLIN
KỲ 18, CHỦ NHẬT 13.09.2020
Người đặt câu hỏi: Trương Hồng Quang

Các nội dung chính của buổi trò chuyện:

00:50 Về bài báo trên tờ SPIEGEL ra ngày 22.11.2015 với nội dung phỏng vấn hai cựu thành viên nhóm Moritzburger, ông Lê Đức Dương và bà Võ Cẩm Trang, về các thành viên “MOMAX” (“Moritzburger” và “Maxim-Gorki-Heim”) hiện sống ở Đức, về chuyến đi sang Đức của các cựu thành viên “MOMAX” từ Việt Nam do DAAD (Cơ quan Trao đổi Hàn lâm Đức) tổ chức nhân dịp kỷ niệm 50 năm ngày nhóm Moritzburger sang Đức vào năm 2005

06:40 Giai đoạn học nghề ở Radebeul/Dresden (1959-1962)

35:53 Trở về nước, làm việc tại Viện Đo lường, học bổ túc văn hoá và tốt nghiệp lớp 10, thi đỗ vào Đại học Bách khoa ở Hà Nội (1962-1965)

38:35   Trở lại CHDC Đức, học đại học tại Đại học Kỹ thuật (TH) Magdeburg (1965-1970)

51:10 Trở về nước, bắt đầu làm việc tại Bộ môn tiếng Đức, Trường đại học Ngoại ngữ Thanh Xuân, kết hợp với công việc dịch (trong đó có đợt đi dịch cho ông Egon Krenz). Trở lại CHDC Đức vào ngày 22.12.1988 (1970-1988)

Có một chuyến tàu 65 năm trước / Es war einmal eine Zugfahrt von Hanoi nach Sachsen, vor 65 Jahren…

🇻🇳 Trò chuyện với Thầy giáo dạy tiếng Đức LÊ ĐỨC DƯƠNG (sinh năm 1942, nguyên thành viên nhóm „Moritzburger“)
Chuỗi phỏng vấn về lịch sử di dân của cộng đồng Việt Nam ở Đức (#02)
SỐNG CHUNG VỚI CORONA – PODCAST TIẾNG VIỆT TỪ BERLIN
KỲ 17, CHỦ NHẬT 06.09.2020
Người đặt câu hỏi: Trương Hồng Quang  

🇩🇪 Gespräch mit dem Deutschlehrer LÊ ĐỨC DƯƠNG (Jahrgang 1942, ehemaliger „Moritzburger“)
Interviewreihe zur Geschichte der vietnamesischen Migration nach Deutschland (#02)
LEBEN MIT CORONA – PODCAST AUF VIETNAMESISCH AUS BERLIN
FOLGE 17, SONNTAG 06.09.2020
Fragesteller: Trương Hồng Quang

Für die deutschen Leser sei der folgende, mit zahlreichen historischen Fotos versehene SPIEGEL-Artikel empfohlen, der ebenfalls über das Thema “Die vietnamesischen Moritzburger” berichtet und in dem Herr Lê Đức Dương, der Gast unseres vorliegenden Podcasts, ausführlich zu Wort kam:

https://www.spiegel.de/geschichte/vietnamesische-kinder-in-der-ddr-ein-paradies-bis-zur-wende-a-1060680.html#fotostrecke-278d9ec7-0001-0002-0000-000000131534